Бүгүҥҥү биһиги ыалдьыппыт – СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара” бэлиэ хаһаайына, Степановтар-Ламутскайдар педагогическай династияларын салҕааччы, 35 сыл ыстаастаах эбээн тылын, литэрэтиирэтин учуутала Надежда Родионова.
Урутаан эттэххэ, Надежда Платоновна учууталлар династияларын салҕыыр педагогтартан биирдэстэрэ буолар. Кини суруйааччы, эбээн тылынан бастакы арамаан ааптара Платон Афанасьевич Степанов‑Ламутскай төрөппүт кыыһа.
Аҕам суолун батыспытым
— Надежда Платоновна, учуутал идэтин таларгар ким сабыдыаллаабытай?
— 1991 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училище хотугу салаатын бүтэрбиттэртэн биир бастакыларбыт. Эбээн Бытантай улууһун оччотооҕу баһылыга эдэр, үөрэҕин саҥа бүтэрбит ыччаты бэйэтин улууһугар үлэҕэ ыҥырбыта. Алта бүтэрээччи тутуспутунан биир улуус үс бөһүөлэгинэн тарҕаһан, тиргиччи үлэлээбитинэн барбыппыт. Мин Кустуур оскуолатыгар анаммытым.
Аҕам Платон Афанасьевич эбээн тылын учууталынан, норуот үөрэҕириитин оройуоннааҕы салаатыгар иниспиэктэринэн, оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ. Кини суолун батыһан учуутал идэтин талар баҕа санаалааҕым. Аҕам суох буолбут сылыгар училищеҕа эбээн тылын учууталларын бэлэмниир салаа арыллан, баҕам хоту үөрэнэ киирбитим.
Ити курдук, маҥнай Кустуур оскуолатыгар учууталынан, салгыы Аллараа Халыматааҕы хотугу норуоттар кэллиэстэригэр преподавателинэн үлэлээбитим. 2004 сылтан Саккырыыр орто оскуолатыттан харыс даҕаны халбарыйбакка, учууталлыы сылдьабын.
Степановтар-Ламутскайдар педагогическай ыстааспыт 482 сыл. Бииргэ төрөөбүттэр тохсуобут, төрөөбүт тылбыт сүппэтин туһугар биэс оҕо аҕабыт суолун батыһан барбыппыт. Ону тэҥэ, оҕолорбут, сиэннэрбит, барыта уонтан тахса киһи үөрэх эйгэтигэр үлэлиир.
Эйгэ элбэҕи быһаарар
— Эйгэ элбэҕи быһаарар дииллэр. Оччотооҕу уонна билиҥҥи эйгэни хайдах сыаналыыгын?
— Мин кыра эрдэхпинэ, төрөппүттэрим Муоматтан Орто Халыма улууһун Березовкатыгар көспүттэрэ. Оҕолор бэйэлэрин икки ардыларыгар эбээннии эрэ чобугуруһаллара. Мин нууччалыы үөрэммитим эрээри, ийэбит саха буолан дьиэбитигэр сахалыы, таһырдьа таҕыстыбыт даҕаны эбээннии кэпсэтэрбит. Эбээн тылын кырамаатыкатын кураатарбыт, преподавательбыт Варвара Григорьевна Белолюбская педагогическай училищеҕа иҥэн-тоҥон үөрэппитэ. Салгыы СГУ филологияҕа бакылтыатын бүтэрбитим.
Билигин эбээн тылыгар, кэпсэтиигэ уһуйаантан саҕалаан 11‑с кылааска диэри үөрэтэбит. Эмиэ саха тылын курдук чаастаахпыт, биир бырагырааманан үлэлиибит. Оҕо баҕатынан төрөппүт бэйэтэ талан эбээн эбэтэр саха тылын үөрэттэрэр. Онон төрөппүттэн улахан тутулуктаах. Аныгы кэмҥэ эбээннии судургутук кэпсэтэр оҕо суоҕун кэриэтэ. Эйгэлэрэ сахалыы буолан бэйэлэрин икки ардыларыгар сахалыы кэпсэтэллэр. Миигин эрэ көрдөхтөрүнэ тута эбээн буолалларын өйдүү түһэллэр, эбээннии дорооболоһоллор. Эмиэ даҕаны урут бары булгуччулаахтык үөрэтэллэрэ да, улахан уларыйыы көстүбэтэ. Биирдиилээн, айылҕаттан ийэ тылларын үөрэтэр баҕалаах оҕолор иҥэн-тоҥон билэллэрэ.
Тылга сыстаҕас, дьоҕурдаах, чаҕылхай оҕолор биир кэмҥэ сүтэ сылдьан баран бу кэлин тахсан эрэллэр. Быйылгы бэһистэр олус көхтөөхтөр. Кылаастарыгар уон үстэр, бэйэ-бэйэлэрин кытта куоталаһа-куоталаһа араас куонкурустарга, ырыаҕа-тойукка барытыгар кытталлар. Оскуолабытыгар икки сүүстэн тахса оҕолоохпут, кылааска, ортотунан, 14‑түү оҕо үөрэнэр. Үгүстэр тохсус кылаас кэнниттэн орто үөрэххэ киирэллэрин быһыытынан, улахан кылааска оҕо аҕыйах.
Сылга биирдэ эрэ санаамыаҕыҥ
— Аныгы оҕоҕо ийэ тылыгар интэриэһи тардарга туох ирдэнэр дии саныыгын?
— Эбээннэр кыһалҕабыт саха тылынааҕар сытыытык турар. Оҕо сахалыы элбэхтик кэпсэтэрэ ирдэнэр дииллэринии, кини эбээннии бодорустаҕына, эйгэтэ тэрилиннэҕинэ эрэ түбүк түмүктээх буолуоҕа дии саныыбын. Сылга биирдэ Табаһыт күнүгэр, табаһыттар сүлүөттэригэр эбээннэрин өйдөөн кэлбэккэ, хас тэрээһин барыта эбээннии ыытыллара, ыллыыллара-туойаллара ордук этэ. Биһиги улууспутугар туох баар тэрээһин барыта сахалыы барар. Олохтоох дьаһалта эркинигэр, тэрилтэ ааттара-суоллара эбээннии суруллаллар. Урут биир бириэмэҕэ эбээн тылынан баннердары суруйан ыйыыллара, билигин ол суох. Оҕолор кэлэ-бара ааҕан, кыралаан иҥэринэ сылдьаллара.
Оҕо үүнэн-сайдан иһэр. Үөрэх эмиэ олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсыахтаах, электроннай босуобуйа, тылдьыт баара көмөлөһүө этэ. Ону таһынан, судаарыстыба өйөбүлэ хайаан даҕаны ирдэнэр. Арктика оскуолатын бырайыактарын ыраахтан сэргии көрөбүт. Ол эрээри, биһиги интэриниэппит суоҕа атахтыыр.
— Төрөөбүт тылы үөрэтэр, эксээмэн туттарар оҕолорго үөрэххэ киирэллэригэр баалы эбиэххэ эҥин диэн араас этиилэри көтөҕөллөр. Эн санааҕар, ити төһө көдьүүстээх буолуоҕай?
— Улаханнык үөтэлиэҕин билбэппин. Бука, саха тылын талыахтара. Билиҥҥи оҕо уустуктары туоруурга дьулуспат, судургу суолу тутуһар. Эбээн тылын талан туттарар оҕо ахсааннаах. Быйыл оҕолор төрөөбүт тылга бэрэбиэркэлиир үлэни толордулар. Сорудахтары инникитин оскуолаҕа үөрэтэр бырагырааманан оҥордоллор диэн баҕа санаалаахпыт. Оҕолор эбээннии саҥарбаттар, онон ыарырҕаттылар. Сорудахтара барыта эбээн тылынан этэ, тылбаастаан, быһааран биэрбиппэр эрэ толорбуттара. Сэбээн Күөл учууталларын кытта сибээстэһэ сылдьыбытым. Кинилэр оҕолоро тылларын син билэллэрин быһыытынан, уҥа-хаҥас бырахсыбыттар.
Үөрэҕи, эбии дьарыгы тэҥҥэ дьүөрэлээн
— Билигин ханнык бырайыактарга үлэлэһэҕит?
— Оҕону ийэ тылыгар сыһыарар инниттэн араас суоллары тобулабыт. Үс сылтан бэттэх куукула тыйаатырын аһан үлэлэтэбин. Оҕолор саҥаларын сайыннарар соруктаах эбээннии остуоруйалары туруорабыт. Куукулаларын тигэллэригэр таарыйа эбээн култууратын, үгэстэрин кытта билсэллэр. Салгыы сайыннаран, инникитин күннээҕи олоххо-дьаһахха, дьиэҕэ-уокка туттуллар тыллары, этиилэри бигэргэтэр, кэпсэтэ үөрэтэр, тылларын саппааһын хаҥатар инниттэн, эбээн тылынан видеонан уруоктары бэлэмниэхпитин баҕарабыт.
Үөрэнээччилэрбин кытта өссө эрдэ эбээн тылын тылдьытын оҥорбуппут. Ону төлөпүөн сыһыарыытыгар киллэрэр баҕа санаалаахпыт.
Билим-быраактыка кэмпириэнсийэлэригэр үөрэнээччилэрим ситиһиилээхтик кытталлар, Арассыыйаҕа тиийэ миэстэлэһэллэр. Кэлин биир үөрэнээччим “Эбээн суруйааччыларын айымньыларыгар аҕа иитиитэ” диэн тиэмэлээх чинчийиитинэн бастакы миэстэни ылан турар. Эппитим курдук, тылга дьоҕурдаах оҕолор кэнники сылларга дьэ тахсан эрэллэр.
— Эн суолгун батыһааччылар төһө элбэхтэрий?
— Үс оҕо эбээн тылын учуутала идэтин талбыта. Итинтэн биир кыыс дойдутугар кэлэн уһуйааҥҥа эбээн тылыгар уһуйар.
Үөрэх кинигэтин саҥардар уолдьаста
— Үөрэх кинигэтинэн, босуобуйатынан хааччыллыыгыт хайдаҕый?
— Билигин 1980–1990‑с сылларга тахсыбыт босуобуйаларынан үлэлии олоробут. Алын кылаастарга У. П. Тарабукина оҥорбут босуобуйаларын туһаналлар, үөрэх кинигэлэрэ син бааллар. Оттон үрдүкү кылаастарга бэйэм бэлэмнээбит “Родной язык для невладеющих” босуобуйаларбын туттабын. Ийэ тылларын билбэт хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар оҕолорун үөрэтэр кинигэ, босуобуйа саҥардыллара уолдьаста, улахан кылаас үөрэнээччилэригэр букатын даҕаны тахса илик. Хамыыһыйа үлэлэһэр, сотору тахсыаҕа диэн эппиттэрэ эрээри, тоҕо эрэ уһаата.
Аныгы кэмҥэ электроннай кинигэ хото киирэн эрэр. Билиҥҥитэ биһиги интэриниэппит мөлтөҕүн быһыытынан, кыайан туһаммаппыт. Сорох оҕолор эбээн тылын олус сэҥээрэллэр. Ити курдук аныгы технологияны көмөлөһүннэрии төһүү күүс буолуо этэ. Үөрэх олоҕу, оҕону кытта тэҥҥэ хардыылыахтаах диэн көрүүлээхпин.
Людмила ПОПОВА
Хаартыска: Н.П.Родионова тус архыыбыттан