Үөрэҕирии салаатыгар олоҕун анаабыт Учууталлар учууталлара, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ Елена Попова сүрүн үлэтиттэн иллэҥ кэми буллар эрэ умсугуйан туран ииһинэн дьарыктанар.
Соторутааҕыта Елена Андреевна “Кэрэ эйгэ” диэн тус быыстапката тэриллэн, айымньылаах үлэтэ улуус киэҥ туонатыгар тахсан бар дьонун кэрэхсэбилин ылыаҕын ылла.
«Киһи сүрүн үлэтин таһынан туох эмит сөбүлүүр дьарыктаах буолуохтаах. Мин сөбүлүүр, интириэһиргиир дьарыгым илиинэн араас оҥоһуктары оҥоруу, тигии-баайыы, быысапка, оҕуруо тиһии.
Айыллан тахсыбыт, тигиллибит үлэлэрбин кулун тутар 29 күнүгэр улуус киинигэр Саккырыырга “Кэрэ эйгэ” диэн быыстапканы тэрийэн көрдөрдүм.
Үлэлэрим хас да хайысхалаахтар:
— Аҕабынан Түгэһиир эбээннэриттэн төрүттээхпин. Ол иһин хотугулуу тигиилэр хааммар бааллар, өбүгэлэрим таҥастарын-саптарын аныгылыы моһуоннаан биэрэрбин сөбүлүүбүн. Сарыынан, тирииттэн тигиилэргэ үлэлиибин.
— Сахалыы матыыпка эмиэ тигэбин, оҥоһуктары оҥоробун. Ийэбинэн, эбэм Дьааҥы Дулҕалааҕын сахата. Онон, сахам хаана эмиэ охсон ааһар.
— Муостан, уҥуохтан араас киэргэллэри, тыас таһаарар оҥоһуктары, харысхаллары, брелоктары уонна хотугулуу саахыматы оҥоробун. Муостары, уҥуохтары эрдэ быстаран баран, бормашинканан бэйэм тэһэн, көннөрөн, ойуулан биэрэбин. Билиҥҥи үйэҕэ араас киһи туттарыгар сөптөөх тэриллэр элбэхтэр.
— Аныгылыы көрүҥнэргэ быысапка, баайыы, араас тигии, ону тэҥэ киэргэллэри оҥоробун. Эдэр сылдьан, сэбиэскэй кэмҥэ, наар биир таҥастаах буолумаары таҥастарбын араастаан быысабайдаан, ону-маны эбэн киэргэтэн биэрээччибин. Араас ажурнай баайыыны баайан таҥнааччыбын. Уонна онтон ийэм эдэр эрдэҕинэ кэппит таҥастарын уларытан бэйэбэр сөп гына оҥорорум. Элбэх да сиидэһи быһа кырыйан былааччыйа бөҕө тиктибит буолуохтаахпын. Ийэм иистэнэ үөрэннин диэн миэтирэлээх таҥас атыылаһан биэрэрэ. Билигин араас таҥас көрүҥэ барыта баар. Баҕалаах, сүрэхтээх, бириэмэлээх буоллаххына тугу баҕарар араастаан тиктэн таҥныахха сөп. Киэргэллэри оҕуруоннан оҥорууттан станога суох илиинэн тиһиини, араас жгут көрүҥнэрин сөбүлүүбүн.
Үөрэҕэрии эйгэтигэр олоҕум тухары үлэлии сылдьар киһи быһыытынан оҕолору кэрэни кэрэхсии үөрэнниннэр диэн хас да сыл “Оһуор-бичик” куруһуогу салайан үлэлэппитим. Куруһуокка сылдьар оҕолор балайда ситиһиилэрдээх этилэр.
Киһи төрөөбүт дойдутун таптыахтаах, билиэхтээх, төрдүн-ууһун үөрэтиэхтээх диэн сыалтан үөрэнээччилэри улуус, өрөспүүбүлүкэ, дойду таһымыгар научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ кытыннарабын. Сүрдээҕин миэстэһэллэр даҕаны, сэртипикээт ылаллар.
1996 сыллаахха Кустуур, Саккырыыр нэһилиэктэрин кырдьаҕас олохтоохторун кэрийэ сылдьан, көрсөн сирдэр ааттарын кытта сибээстээх үһүйээннэри, номохтору хомуйбутум. Ол сүнньүнэн 2015 сыллаахха, Литература сылыгар сөп түбэһиннэрэн, кыракый кинигэ оҕотун “Үһүйээннэргэ сир ааттара” диэни таһаартарбытым. Үһүйээннэри хомуйбут кырдьаҕастарбар убаастабылбын биллэрэн кинилэргэ, кинилэр оҕолоругар, сиэннэригэр бэлэх ууммутум.
1984 сыллаахха Дьааҥыттан ийэм аймах эдьиийэ, Горохова Мария Егоровна, кэлэ сылдьан төрүччүм туһунан 12 илиистээх тэтэрээккэ суруттарбыта. Ол суруйуу төрдүбүн-ууспун үөрэтэрбэр төрүөт, күүс-көмө буолбута. Киһи түөрт салаалаах: ийэтинэн икки, аҕатынан икки. Мин биир салаабар төрдүс, иккиспэр бэһис, үһүспэр алтыс көлүөнэ буоларбын билэн, төрдүс салаабын үөрэтэ-чинчийэ сылдьабын. Ити тиэмэнэн аймах оҕолорбун эмиэ билим кэмпириэнсийэтигэр кытыннарабын. Онон, аймах оҕолорум алтыс, сэттис көлүөнэ буолуохтарын тухары билэ үөрэннилэр.
Тигиини-баайыыны ийэбиттэн көрөн, киниэхэ көмөлөһөр буоламмын үөрэммитим. Ийэм аҕам ыстаадаҕа кэтэр үлэ таҥаһыттан сүлүөттэргэ кэтэр мааны таҥаһыгар тиийэ тигэрэ. Уонна онтон ийэм барахсан аҕыс оҕотун таҥыннараары: этэрбэс, унтуу, бэргэһэ, үтүлүк бөҕө тигэр этэ. Онно тирии имитии, тыс куочайдааһын, иҥиир сап хатыытыгар бары көмөлөһөр этибит.
Онон, иис эйгэтигэр ийэм сыһыарбыта, киниэхэ махталым муҥура суох. Махтанабын бииргэ төрөөбүттэрбэр, аймах эдьиийдэрбэр, балтыларбар мэлдьи күүс-көмө, сүбэ-ама буолалларыгар, дьүөгэлэрбэр, бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрбэр үлэбин сэҥээрэллэригэр, өйүүллэригэр. Дууһам туохха талаһарынан, сүрэҕим тугу сөбүлүүрүнэн айабын-иистэнэбин», — диэн Елена Андреевна айар үлэтин туһунан кэпсээтэ.
Сардаана Копырина