«Хаарчаана» уһуйааҥҥа кэнчээрини өбүгэ үгэһигэр иҥэрии, төрөөбүт дойду историятын билэн улаатыы, онуоха уһуйуу – үлэ тиһигин биир сүрүн соругунан буолар.
Бу күннэргэ уһуйааҥҥа саханы саха дэппит, улууспутун аар саарга аатырдар сахабыт сүөһүтүгэр анаммыт дьоҕус эрээри, дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх сэргэх экспозиция арыллыыта үөрүүлээх быһыыга буолан ааста. Дьоһун тэрээһини уһуйаан ытык киһитэ Любовь Стручкова иилээн-салайан ыытта. Ыҥырыылаах ыалдьыттар улуус Аҕа баһылыгын солбуйааччыта Саргылана Петрова, Түгэһиир нэһилиэгин баһылыга Сергей Аликов, үөрэх салалтатын начаалынньыга Устин Николаев, тыа хаһаайыстыбатын билимин учуонайа Иннокентий Аммосов, саха сүөһүтүн иитиитигэр сүҥкэн кылаатын киллэрбит Светлана Слепцова, «Бастакылар хамсааһыннара” салайааччыта Екатерина Николаева, кылаабынай эрэдээктэр Яна Рожина кыттыыны ыллылар.
Хоту сир тыйыс айылҕатын тулуйан, үйэлэри уҥуордаан биһиги улууска тыыннаах ордон хаалбыт сахабыт сүөһүтүгэр бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойду таһымнаах болҕомто ууруллар. Онон, төрөөбүт дойдутугар кинини салҕыы тэнитэр, киэн туттар санааны оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн тиэрдии саамай сөптөөх хардыы, мындыр толкуй буолар. Уһуйааҥҥа экспозиция арыйар санааны сэбиэдиссэй Марина Верховская көҕүлээбит. Биһиги киэн туттар биир дойдулаахпыт, билигин Канада олохтооҕо, учуонай-антрополог, профессор, «Юрта Мира” аан дойдутааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ бэрэсидьиэнэ Александра Михайловна Григорьева санаатын өйөөн, уһуйаан үлэһиттэрэ, төрөппүттэр бары түмсэн, бу экспозицияны кылгас кэмҥэ бэлэмнээн киэҥ болҕомтоҕо таһааран арыйдылар.
Экспозицияҕа ынах сүөһүнү иитиигэ туттуллар былыргы мал-сал, иһит-хомус, Эбээн Бытантай улууһугар саха сүөһүтүн иитиитигэр олохторун анаабыт туруу үлэһит дьоммут ааттара, үлэлэрэ-хамнастара тиһиллэн истиэндэҕэ турбуттар. Ону тэҥэ, уһуйаан 2016 сылтан эбээн норуотун чулуу суруйааччыта, ытык киһибит А.В.Кривошапкин аатынан дьоҕус түмэллэрин экспонаттара көрүүгэ турбуттара мустубут дьон сэҥээриитин, хайҕабылын ыллылар. Биир интэриэһинэй көстүүнэн, эдэр исписэлиистэр таҥан таһаарбыт саха ынаҕын туһунан ойулуктара буолла. «Биһиги оҕолорбут болҕомтолорун тардаары ойулук оҥордубут. Кырачаан дьон кинигэни өр тулуйан көрбөттөр, кэпсээнтэн эмиэ интэриэстэрэ түргэнник сүтэр. Онтон хамсыыр, саҥарар ойулук хайа баҕар оҕо болҕомтотун тардарын ааһан, өйүгэр хатанан хаалар. Ол иһин, бу ойулукпутун өссө салҕыахпыт, кырачааннарбыт сөбүлүөхтэрэ диэн эрэллээхпит”, — диэн эдэркээн иитээччилэр санааларын үллэстэллэр.
«Мин ынах сүөһү иитиитигэр оруобуна 50 сыл олохпун анаан үлэлээн кэллим, билигин да тэрилтэҕэ уонна чааһынайбар сахам сүөһүлэрин көрөбүн-истэбин. Ынах сүөһүнү иитиигэ тардыһыы диэн, ураты буолар эбит. Үөрэхпин бүтэрэн кэлэн баран уһуйааҥҥа үлэлии сылдьыбытым, кылгас кэмҥэ, ол эрэн оҕону иитии абылаабатаҕа. Саха сүөһүтэ буоллар, олус тулуурдааҕынан,хаппырыыһа суоҕунан, харса суоҕунан, көҥүл босхо олоҕу сөбүлүүрүнэн, өчөһүнэн, бэйэбитин санатар(күлэр). Бу уһуйааҥҥа арыллыбыт экспозиция наһаа сөптөөх быһаарыы, диэн олус хайҕаатым. Оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт дойдутун устуоруйатын билэ улаатыахтаах. Ким билэр, баҕар мантан сиэттэрэн биир эмит оҕо саха сүөһүтүн сайдыытыгар кылаатын киллэрэр үлэһит буолан улаатан тахсыаҕа, — ынах сүөһүнү иитиигэ олоҕун анаабыт, зоотехник идэлээх Светлана Дмитриевна.
«Мин 1979 сыллаахха устудьуоннуур кэмнэрбэр саха сүөһүтүн сайдыытыгар сүдү кылаатын киллэрбит киһибит Петр Апполонович Романов экспедициятыгар кэлэн манна үлэлэспитим. Онтон 1980 сыллаахха Бүтүн Союзтааҕы экспедиция кэлбитэ, онно эмиэ үлэлэспитим. 1981 сылга үөрэхпин бүтэрээппин, Петр Апполонович Ленинградтааҕы опорнай пуун сэбиэдиссэйинэн анаабыта. Кырдьыгынан эттэххэ, оччолорго Саха сиригэр биир да киһи саха сүөһүтүгэр наадыйбат этэ. 1985 сыллаахтан сахалар уһуктаммыт диэххэ сөп, дьэ саха сүөһүтүгэр тустаах болҕомто, интэриэс үөскээбитэ. Манна саха ынаҕын үөрэппит доктор М.Г. Софронов, Г.П.Коротов уонна «Сахаплемобъединение”-тан П.П.Антонов кэлэннэр миигин саха сүөһүтүн чинчийэр институт үлэһитинэн киирэргэ сөбүлэҥмин ылбыттара. Онтон ыла араас хайысхаҕа үлэлээтим, ол эрэн саха сүөһүтүн чинчийэр үлэбин бырахпатаҕым. Оччолорго оруобуна биир дойдулааҕым С.А.Попов үөрэҕин бүтэрэн кэлбитэ, Дулҕалаахтан бүрээт киһитэ, зоотехник В.В.Норбоев ананан кэлбитэ, харахпыт умайа сылдьар дьон сүрдээҕин диэн тапсан үлэлээбиппит. Үс улахан уопуту оҥорбуппут. Ынах сүөһүнү аһылыгын таптахха үүт биэрэрэ да, этин ыйааһыныгар да лаппа эбиллии бэлиэтэммитэ. 1985-1992 сс. усталарыгар “Интенсивное выращивание телят” диэн ааттаах үлэбитин ситиһиилээхтик ыыппыппыт. Биһиэхэ туруу үлэһит дьоммут В.Д. Константинов, И.П.Слепцова, А.С.Барамыгина күүс-көмө буолбуттара. Билигин саха сүөһүтүн үөрэтэр-чинчийэр киһи олус элбэх, — диэн билим доктора Иннокентий Алексеевич сүрдээх интэриэһинэйдик кэпсээниттэн быһа тардан сэгэттэххэ. 
Түмүккэ, сэбиэдиссэй Марина Васильевна кэлбит дьоҥҥо болҕомтолорун иһин махтанна – “Бастатан туран, кэлэктииппэр улахан махталбын этэбин. Экспозиция арылларыгар дьоһун күүс-көмө, өйөбүл буолбуккутугар, кылааккытын киллэрбиккитигэр муҥура суох махтанабын. Кэнчээри кэскилбит бу экспозиция нөҥүө өбүгэ саҕаттан иитиллэн кэлбит төрөөбүт дойдубутун, улууспутун аар саарга аатырдар саха сүөһүтүн устуоруйатын, сайдыытын билэргэ дьулуһа улаатыахтара, салҕыы сайыннарыахтара диэн бигэтик эрэнэбин. Үлэҕэ үтүө, суобастаах сыһыаҥҥыт ситиһии аргыстаннын, чэбдик туругу, үүнүүнү-сайдыыны!»
Сити курдук, улуус устуоруйатын кэрэһэлиир сүҥкэн суолталаах «Сахам ынаҕа-Эбээн Бытантай күндүтэ” экспозиция уһуйааҥҥа арыллыыта салҕааһыннаах дьоһун хардыы буолара саарбаҕа суох.
Яна РОЖИНА