Саха сүөһүтэ билигин Арассыыйа үрдүнэн сүтэн эрэр дьиэ кыылын ахсааннарыгар киирэр. Ил Дархан Айсиэн Николаев тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы стратегическай хайысхаларын туһунан Ыйааҕар саха төрүт сүөһүтүн боруода быһыытынан эстибэт кэрдиискэ таһаарар соругу туруорбута. Соругу олоххо киллэрии чэрчитинэн 2019 сыл ахсынньытыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын дьаһалынан “Саха сүөһүтэ” удьуор пуондатын хааһына тэрилтэтэ тэриллэн үлэлиир, Александр Артемьев салайар. 
Устуоруйаны сэгэтэн көрдөххө, ааспыт үйэ саҥатыгар саха төрүт сүөһүтүн ахсаана 400 тыһ. тахса сылдьыбыта. Уһун кыһыннаах, тыйыс тымныылаах дойдуга саханы саха оҥорбут сүөһүбүт 1930-с сыллартан саҕалаан ынах сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтээри киин уобаластартан үрдүк хааннаах боруодалары аҕалан тэнитии түмүгэр сыыйа аҕыйаан, симэлийэн барбыта. Ол курдук, 1960-с сыллар ортолоругар 16-17 тыһыынча саха сүөһүтэ хаалбыта. Онтон 1990-с сыллар саҥаларыгар 986 эрэ төбө, ол иһигэр биһиги улууспутугар ыраас хааннаах 350 ынах ордубута. Бүгүҥҥү күҥҥэ Эбээн Бытантай национальнай улууһун хаһаайыстыбаларыгар 797 ынах сүөһү баар, мантан “Саха сүөһүтэ” тэрилтэҕэ 325, ыанара 293 төбө.
Иннокентий Стручков, улуус Аҕа баһылыга: — Ааспыт сайын от үүнүүтэ быстар мөлтөҕүнэн улууска сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ «Ыксаллаах быһыы – майгы эрэсиимэ” биллэриллибитэ, бу эрэсиим билигин да уһулла илик. Кыһыҥҥы суол турда эрэ, от тиэллэрэ наадалаах. СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ кэлэр сыллааҕы бүддьүөккэ тиэйии ороскуотун толуйуохпут, диэн мэктиэлииллэр. Уопсай былаан 1350 туонна от оттонуохтааҕыттан, 703 туонна оттоохпут. Кустуурга хотон хаарбах туруктааҕынан, сүөһүгэ да, үлэһиттэргэ да кутталлаах балаһыанньа үөскээтэ. Бу бүгүн үөскээбит кыһалҕа буолбатах, хотон тутуутун боппуруоһа турбута ыраатта. «Саха сүөһүтэ» ГХТ салалтата 100 төбө миэстэлээх хотон тутуутун былаанныы сылдьыбыта. Онтон бу билигин, өрөспүүбүлүкэбитигэр үп-харчы өттүнэн сүрдээх күчүмэҕэй кэмнэр буоланнар, бу тэрилтэ олох даҕаны сабыллар кутталлаах буолла. Сүөһү ахсаанын харыстыыр сыалтан, суол турдаҕына сорох сүөһүнү Саккырыырга аҕаларга быһаарыы ылылынна. “Саха сүөһүтэ” СХТ салалтатын кытта көрсүһүү кэмигэр Александр Еремеевич, тэрилтэ үбүлээһин чааһыгар сүрдээх уустук балаһыанньаламмытын иһитиннэрдэ. Үбүлээһин үс төгүл аччыыр чинчилээх, оччотугар сүөһүбүт сайдар суола хайдах буолар? Дьиҥэ, дьиҥнээх ыраас саха сүөһүтэ биһиги эрэ улууспутугар баар. Иитэр усулуобуйабыт тыйыс эрээри, сөптөөх көҕүлүүр миэрэлэри көрдөххө, ыччат дьон сүөһүгэ ылсыа этэ. Биһиги маны тоһоҕолоон, хаһыс да сылын саха сүөһүтүн иитиитигэр комбинированнай субсидия көрүллүүтүн туруорсабыт. Ол эбэтэр, биир сүөһүгэ 90 тыһ.солк. өйөбүл көрүллэригэр. Маны тэҥэ, үүтүн 1 л. билигин 65 солк. көрүллэрин, саха сүөһүтүгэр 1 лиитирэтин 110 солк. тэҥнииргэ диэн. Билигин сылга ынах сүөһүгэ 10 мөл. 890 тыһ. солк. көрүллэр эбит буоллаҕына, биһиги туруорсуубутун Ил Түмэн ылыннаҕына, сылга сүөһү иитээччигэ тиэрдиигэ 28 мөл.900 солк. көрүллүөхтээх. Үрдүкү салалта сөптөөх быһаарыыны ылыныаҕа диэн эрэнэ кэтэһэбит. Бу барыта аар саарга аатырар сахабыт сүөһүтэ эстибэтин, утумнанан сайыннын диэн сыаллаах ыытыллар үлэ.”
Константин Старостин, Аллараа Бытантай нэһилиэгин баһылыга: Биһиги нэһилиэкпитигэр 161 саха сүөһүтэ баар. Бүгүҥҥү күҥҥэ диэри сүрдээх үчүгэйдик көрүллэн-харайыллан кэллилэр. Арай, хотоммут хаарбах туруктаах, өр сылларга күүппүт тутуубут биллибэт кэмҥэ тохтоото. Бу 161 сүөһүбүтүттэн нэһилиэккэ 75 хаалар, дьону кытта кэпсэтэн бэйэлэрин хотонноругар көрөргө сөбүлэстилэр. 33 сүөһү идэһэлэнэр, онтон 52 төбө суол үчүгэйдик турдаҕына Саккырыырдааҕы салааҕа тиэллиэҕэ. Бу күннэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта быһа сибээс мунньаҕар үлэ миэстэтин сарбыйыы туһунан иһитиннэриилэри туттарар туһунан эппиттэрэ. Биһиэхэ 9 үлэ миэстэтэ баарыттан, 3 эрэ хаалар. Бу биллэн турар, үлэлээн ииттинэн, хамнаска эрэнэн олорбут дьоҥҥо уустук балаһыанньа.
“Саха сүөһүтэ” тэрилтэ үлэтин 2020 сылтан тэтимнээхтик саҕалаабыта. Тыйыс хоту сир усулуобуйатын өйдөөн, сөптөөх үбүлээһини көрөн хааччыйаллара сүөһү төбөтө эбиллэригэр сүрдээх төһүү тахсыбыта. Хас биирдии сүөһү чииптэнэн, пааспарданан сүҥкэн суолталаах үлэ ыытылынна. Өскөтүн, бу тэрилтэ үбүлээһинэ быһыллан сабыллар суолга тиийдэҕинэ, салҕыы саха сүөһүтэ хайдах дьылҕаланар?
Биллэн турар, уһук хоту ханнык баҕар сүөһүнү иитии үтүмэн дьаныары, сүрэҕи-бэлэһи эрэйэр. Ол да буоллар, биһиги курдук, киин сиртэн ыраах, атын боруода булкуспатах ыраас хааннаах сүөһүнү иитэргэ усулуобуйаны тэрийдэххэ, көҕүлээһини үрдэттэххэ быдан дьыллар мындааларын саҕанааҕы курдук, аар саарга аатырбыт сахабыт сүөһүтэ эстиэ, быстыа суоҕа диэн эрэл баар. Маннык суол тобуллубатаҕына, сахабыт сүөһүтүн кэнэҕэскилэрбит криохранилищеҕа эрэ көрөр буолаллара чахчы.
Яна РОЖИНА