Сэбиэскэй кэм саҕана саха сүөһүтүн этэ, үүтэ аҕыйах, оҥорон таһаарыыта мөлтөх диэн өбүгэбит сүөһүтүттэн мата сыыспыппыт. Арай биһиги, Эбээн-Бытантай улууһугар, киин сиртэн тэйиччи олорорбутунан арыыланан ордон хаалбыта. Ол барҕа баайбытын кэлин өйдөөммүт, судаарыстыбаттан ураты болҕомто ууруллан, сыыһабытын улам көннөстөн, киин улуустарынан тарҕатан сөргүтүү, сайыннарыы сүҥкэн үлэтэ ыытыллар. Матаҕар кылгас атахтаах, уһун систээх, ойуур кыылын курдук хойуу түүлээх сүөһүбүтүн саха хааннаах дьон бары да таптыы көрөбүт.
Онтон билим хараҕынан саха сүөһүтэ туох уратылааҕый, атын боруодалартан тугунан ордугуй, оҥорон таһаарыыта хайдаҕый? Өссө 1980-90-с сылларга, саха сүөһүтүгэр улаханнык ким да наадыйбат эрдэҕинэ биһиги биир дойдулаахпыт, тыа хаһаайыстыбатын билимин кандидата, учуонай Иннокентий Аммосов «Ленинскэй” сопхуос Саккырыырдааҕы салаатын үлэһиттэрин кытары хас да сыл устата ураты боруода саха сүөһүтүн үөрэтиигэ научнай уопуттары ыытан, хаһаайыстыбаннай уонна биологическай уратытын көрдөрбүтэ. Бу ыытыллыбыт сүҥкэн үлэ түмүгүнэн 1993 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка кандидатскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
2026 сыл саҥатыгар, тохсунньу ыйга саха учуонайдара Иннокентий Аммосов, Евгения Рожина, Валерий Федоров ааптардаах «Хозяйственные и биологические особенности аборигенного якутского скота в условиях Крайнего Севера» диэн монография бэчээттэнэн күн сирин көрдө. Бу дириҥ ис хоһоонноох научнай үлэ сүнньүгэр тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидатын Иннокентий Алексеевич үөлээннээхтэрин кытары чинчийбит, диссертациятын көмүскүүрүгэр туттубут үлэтэ туран, науканан, чинчийиинэн дьарыктанар билиҥҥи көлүөнэ дьоҥҥо чахчы бараммат баай буолла.
«Бу тахсыбыт монография мин 1981-1994 сылларга «Ленинскэй» сопхуос Саккырырдааҕы салаатын ынах сүөһүнү иитэр ферматыгар ыытыллыбыт 12 сыллаах научнай үлэлэрим түмүктэринэн түмэн оҥоһулунна. Ити кэмнэргэ, 1981-1985 сылларга, Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын сүөһүтүн иитиитин уонна генофондатын чинчийэр бүтүн сойуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун Саккырыырга тирэх пуунун чинчийээччитинэн үлэлээбитим. Кылгастык «ВНИИРГЖ» диэн ааттааҕа (Всесоюзный научно — исследовательский институт разведения и генетики с/х животных).
Финляндияҕа саха сүөһүтүгэр анаммыт научнай кэмпириэнсийэҕэ Эбээн-Бытантайга үгүстүк кэлэн барбыт генетик, профессор Юха Кантанены кытары
1994 сылларга биһиги тирэх пууммут Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай институгар көһөн, «Верхоянский научный стационар” диэн ааттаммыта. Мин стационар сэбиэдиссийэ этим. Зоотехник үөрэхтээх Сергей Афанасьевич Попов стационар лаборана диэн этэ. Иккиэн эдэр дьон буоламмыт үлэбит таһаарыылаах буолбута. Фермаҕа көмөлөөх буоламмыт ол кэмҥэ отделение управляющайынан үлэлээбит уопуттаах, кыахтаах салайааччы Баһылай Константинов биһиги туруорсар усулуобуйабытын барытын оҥороро. Холобур, уопут ыытыллар ньирэйдэри туруорарга миэстэ таһаараары маҥнайгы кыбаартал этин былааныгар да киирдин, 20 тыһаҕаһы олунньу ый саҥатыгар эккэ өлөрбүппүт. Бу тымныыга ким да сүөһү сүлэргэ сөбүлэһиэ суоҕа, наадыйар дьон бэйэҕит дьаһайыҥ диэбитин биһиги Сэргэйдиин биир нэдиэлэҕэ 3-4 сүөһүнэн сүлэн бүтэрэн туттарбыппыт. Оҕонньорбут 10 устуука таба тыһынан бириэмийэлээбитэ.
Кырдьыгынан эттэххэ, оччолорго Саха сиригэр биир да киһи саха сүөһүтүгэр наадыйбат этэ. 1985 сыллаахтан сахалар уһуктаммыт диэххэ сөп, дьэ саха сүөһүтүгэр тустаах болҕомто, интэриэс үөскээбитэ.
1985 сыл, Саккырыыр хотоно
Оччолорго үс улахан уопуту оҥорбуппут. Ынах сүөһүнү аһылыгын таптахха үүт биэрэрэ да, этин ыйааһыныгар да лаппа эбиллии бэлиэтэммитэ. 1985-1992 сс. усталарыгар “Интенсивное выращивание телят” диэн ааттаах үлэбитин ситиһиилээхтик ыыппыппыт. Сопхуос Саккырырдааҕы салаатыгар олус үлэһит дьон үлэлээбиттэрэ ити ыытыллыбыт уопуттар үрдүк түмүктээх буолалларыгар быһаччы көмөлөөх буолбута. Эппитим курдук, отделения управляющайа Баһылай Көстөкүүнэбиһи олох чугас убайым курдук саныыбын. Үлэни сатаан тэрийэр, дьону хамсатар бүрээт уолун Норбоев Владимир Владимировиһы, уопукка туттуллар ньирэйдэрбин көрбүт-истибит улуу үлэһит дьоннор Барамыгина Анна Семеновнаны, Константинов Владимир Дмитриевиһы, үс сыл иһигэр ыанар ынахтарбыт үүтүн 1800 киилэҕэ тиэрдибит бастыҥ ыанньыксыты Никитина Ульяна Николаевнаны, кини кэргэнин, ферма биир тутаах үлэһитин Никитин Кызыл Николаевиһы, уопукка туттуллар саҥа төрүүр ынахтары ыабыт, 3 сыл көрбүт- истибит Слепцова Ирина Павлованы, ол кэмҥэ сопхуос дириэктэринэн олорбут кэмигэр үлэбитин өйөөбүт Степанов Иван Васильевиһи, биһиги үлэлэрбит, чинчийиилэрбит табыллар быаларыгар биир кэмҥэ үтүө санаалаах дьикти үлэһит дьону кытта үлэлээбиппин билигин, 30-нан сыллар ааспыттарын кэннэ олус истиҥник саныыбын. Саха ынаҕын адаптациятын үөрэтэргэ бииргэ үлэлэспит кыттыгаһым, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун (ЯСХИ), онтон Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын (ЯГСХА) преподавателэ, ветеринарнай наука доктора, профессор Павлова Александра Иннокентьевна, «ВНИИРГЖ” доктордара Паронян И.А., Великжанин В.И. уо.д.а., сүөһү поведениятын үөрэтиигэ түүннэри-күннэри манаспыт, ол кэмҥэ устудьуоннуу сылдьыбыт Павлов Виктор Герасимович, Никитина Анна Константиновна, Баишев Анатолий Антонович, биология институтун аспираннара Ходулов Василий Дмитриевич, Попов Андрей Сергеевич, биир кэмҥэ тыа хаһаайыстыбатын факультетыгар үөрэммит киһибин, ветеринар Горохов Эдуард Ильич, атаһым, эдэр ветеринар Константинов Андрей Васильевич биир кэмҥэ үлэлээн, хардарыта көмөлөсүһэр буоламмыт үлэ түмүгэ тахсыылаах буолара,” – диэн Иннокентий Алексеевич ахтар.
Сардаана Копырина