Бэс ыйын саҥатыгар Монголияҕа Аан дойду ыhыаҕа буолан ааста. Улан Батыртан 80 км. сир тэйиччи баар турбазаҕа ыhыах ыстыбыт.
Бу ыhыах сүрүн консультанынан саха норуотун бөлүһүөгэ Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ Лариса Реасовна Кулаковская буолар. Монголияҕа олорор сахалары кытта монголлар диаспоралара бииргэ түмсэн тэрилиннэ. Саха норуота түмсүүлээҕэ, биир сомоҕолооҕо, үрдүк култууралааҕа дьэ билиннэ. Ханна да олор, үлэлээ, эн ол дойдуҥ историятын, култууратын, тугунан тыынан, дьарыгыран олорорун билиэхтээххин, убаастыахтааххын, хайдах баалларынан ылыныахтааххын. Ити мин тус бэйэм санаам.
Биhиги, сахалар дьоллоох дьоммут. Хайдах диэн ыйытык үөскүүр. Дьоллоохпут төрөөбүт тылбытынан бука бары саҥарабыт, сахаларга бас билэр Саха сирэ, өрөспүүбүлүкэбит баар. Наhаа үчүгэйдик дорҕоонноохтук иhиллэр. Сахалар баай историялаахпыт, номохтоохпут, култууралаахпыт. Сахалар Өлүөнэ эбэбитинэн устан муораҕа тахсан, атын судаарыстыбаҕа тахсар кыахтаахпыт. Сиртэн хостонор баайбыт баhаам. Ол гынан, ону толору баhылыы иликпит. Оҕолорбут, ыччаттарбыт төрөөбүт тылларын баhылаабыт буолан, хас да омук тылынан көҥүллүк саҥараллар. Үрдүк үөрэҕи баhылаан тас дойдуларга үлэлииллэр. Бу оҕолор ыhыах тэрээhинигэр ким төһө кыаҕынан бары спонсордаатылар. Саха сирин дьоно, тэрилтэлэр эмиэ кыттыспыттара.
Өрөспүүбүлүкэбититтэн аан дойду ыһыаҕар уопсайа 264 киhи тиийэ сырытта. Сахалар таҥастарын-саптарын билиhиннэрэ Мария Николаевна Егорова салайааччылаах «Симэх» түмсүүтэ (Дьокуускай куорат), Тааттаттан «Алаас ахтылҕана» бөлөх сырыттылар. Таатталар 17-с үйэттэн саҕалаан сайыҥҥы, кыhыҥҥы эр киhи, дьахтар уонна оҕолор таҥастарын билиhиннэрбиттэрэ олус кэрэхсэбиллээх. «Симэхтэр» саха дьахтарын уобараһын араас моhуоннаах халадаайдарынан, стилизованнай сахалыы элеменнардаах былааччыйаларынан дефилетын көрдөрбүттэрэ үрдүк сыанабылы, ситиhиинни ылла.
Маны сэргэ «Леди +», «Махтал», «Мозаика» үҥкүү бөлөхтөрө тиийэ сырыттылар. Бу бука бары 50 — 60 саастарын ааспыт, үҥкүү кэрэ абылаҥар оҕо саастарыттан куустарбыт дьоннор. Кинилэр истэригэр «Сарыалга», «Гулуҥҥа» үҥкүүлээбит балтым Надежда Тихонова — өрөспүүбүлүкэтээҕи инфекционнай балыыhа сэбиэдиссэйэ. «Махталлары» кытта «Кыталык» үҥкүү бөлөххө үҥкүүлээбит уолум Николай Ефремов, идэтинэн тутааччы. «Мозаикалардыын» өрөспүүбүлүкэбит бастакы Чысхаана Павел кэргэнинээн Доралыын тиийбиттэр. Кинилэр эдэр сылдьан «Эрэл» үҥкүү бөлөҕөр сылдьыбыттара. Ити бөлөхтөн ыал буолан тахсыбыттара. Дьокуускай куоракка кыайан көрсүбэт этибит. Бассаап, түлүпүөн көмөтүнэн билсэрбит. Өрүү бириэмэ тиийбэт. Монголияҕа тиийэн соhуччу көрсөн, уруй уонна айхал буоллубут.
Өрөспүүбүлүкэбитин аар саарга аатырдан, суон сурахтаабыт биллиилээх дьоммут — виртуоз хомусчут Альбина Дегтярева уонна Олоҥхо театрын артыыhа Ырыа Саарын, норуокка аата-суола биллэн эрэр ырыаhыт уолбут Дархан, кэпсэтии жанрыгар Артемьев (өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннай үҥкүүтүн ансаамбылын кыттыылааҕа) кыттыыны ыллылар. Артемьевы үҥкүүһүт эрэ диэн билэр этим. Онтум саха фольклорун баhылаабыт эбит диэтэхпинэ арааhа сыыспатым буолуо. Бэрткэ диэн оhуохайы этэр эбит. Уонна гала-кэнсиэргэ оллоонноон олорон этэн-тыынан олоҥхотун саҕалаан бардаҕа үһү.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков тиийэ сырытта. Монголияҕа ыытыллыбыт ыhыахха монголларга, тас дойдуттан кэлбит омуктарга сахалар үгэстэрин, култуураларын, төрүт оонньууларын аҕыйах спортивнай көрүҥнэрин, талба талааннарын билиhиннэрдибит. Монголлар да, сахалар да дьөhөгөй оҕотугар — сылгыга сүгүрүйэбит. Монголия национальнай тумэлигэр Күн дьөhөгөй оҕотугар туhуламмыт быыстапка ыытыллыбытта. Церемония кэнниттэн хас биирдии дьону алгыстаан, арчылаан, алаадьынан айах тутан, уохтаах кымыhынан күндүлээтибит. Ол кэннэ оhуохайдаан тэйдибит. Быыстапка нэдиэлэ устата үлэлээтэ уонна ити күннэргэ баҕалаах дьоҥҥо сиэлтэн оҥоhукка үөрэхтэр ыытылыннылар. Спорт көрүҥнэригэр улахан дьоҥҥо хапсаҕайга монголлар кыайыы өрөгөйүн биллилэр. Биhиги Баhылайбыт үhүс бириистээх миэстэҕэ тигистэ. Мас-рестлинг улахан дьоҥҥо ыытыллыбыта. Биhиги мадьыныларбыт иннилэрин кимиэхэ да биэрбэтилэр. Чахчыта да тиэхиникэ, албас улаханы быhаарар эбит. Оскуола оҕолоругар күрэххэ Таатта улууhуттан ыhыах тэрээhинигэр кыттыыны ылбыт лицей 10-с кылааhын кыргыттара уонна уолаттара мас тардыhыыга сүрэхтэниини аастылар. Күрэхтэр көхтөөхтүк баралларын туhугар ыытааччытынан сэргэх саҥалаах буолан миигин талбыттара. Гала-кэнсиэри биир дойдулаахпыт, Горнай улууhуттан төрүттээх Монголия үтүөлээх ырыаhыта Сурантуя ыыппыта уонна саха артыыстарын кытта бэйэтин бөлөҕүн ырыаhыттарын кытыннарбыта.
Ыhыах тэрээhинигэр кыттыыны ылбыт, күүс-көмө, тирэх-өйөбүл буолан көмөлөспүт тэрилтэлэргэ, биирдиилээн дьоммутугар, кыттыыны ылбыт бука бары бөлөхтөргө барҕа махтал тылларын тиэрдэбин. Бу дьон айан, гостиница төлөбүрүн бэйэлэрэ уйунан сырыттылар. Сөмөлүөккэ итиччэ элбэх таhа5ас, мал төлөбүрэ…
Төһө да бочуоттаах сынньалаҥҥа олордорбун, бэйэм тус олоҕум сэргэх буоларыгар баҕарабын. Тустаах үлэм таhынан уопсастыбаннай үлэни дьүөрэлии тутабын. Оччоҕо эрэ аралдьыйабын, сэргэхсийэбин. Ол быыhыгар сынньанарбын умнуо суохтаахпын. Доҕоттордуун, дьүөгэлэрдиин көрсүhүү. Сааhырбыт дьон буоллахпыт. Ол иhин түгэн көстөрүнэн түмсэ сатыыбыт. Аймахтардыын көрсүһүү сылга биирдэ – Ыhыахха. Олох олус кылгас. Биирдэ бэриллибит олохпутун бэйэбит туспутугар кэрэтик уонна чаҕылхайдык олоруохтаахпыт!
Мария Чукрова — Дойдууна