Бу күннэргэ улуус киинигэр СӨ сири нүөлсүтүүгэ уонна тыа хаһаайыстыбатын хайысхаларын уунан хааччыйыыга салалтатыттан Валерий Андреев кэлэн үлэлээтэ. Сири нүөлсүтүү- мелиорация.
Баай уопуттаах, киэҥ билиилээх исписэлиис улуус дьаһалтатын көрдөһүүтүнэн кэлэн барда. Бары билэрбит курдук, биһиги ходуһаларбытыгар оттооһун күн-дьыл туругуттан, сөҥүү-хаар түһүүтүттэн улаханнык тутулуктанар. Ааспыт сайын ардахтаах буолан, ходуһаларга үргүлдьүнэн эрэ сылдьан оттообуттара. Ол да оппут хаачыстыбата мөлтөх, ханнык да битэмиинэ суох, ол эбэтэр сүөһүгэ улахан туһата суох. Бу маннык түгэннэр тахсыбаттарын туһугар сири нүөлсүтүү үлэтэ ыытыллар. Бу туһунан Валерий Максимовиһы сырдатарыгар көрдөстүбүт.
- Мин манна улуус салалтатын ыҥырыытынан кэлэн, эбийиэктэри баран көрдүм-иһиттим. Бу эбийиэктэр биһиги балансабытыгар турбат буоланнар бырайыак оҥороллоругар ыйан-кэрдэн сүбэлээн эрэ биэриэхпит. Дьиҥэ, биһиги көрүүбүтүгэр 6 хоту улуус киирэ сылдьаллар – Дьааҥы, Аллараа, Үөһээ Халымалар, Абый, Өймөкөөн уонна Муома. Мин хоту улуустар куратордара буолабын, эбийиэктэрбин барытын соҕотоҕун кэрийэн көрөбүн-истэбин. Ол эбэтэр, бу алта улуус судаарыстыба баайыгар-дуолугар киирэр буоланнар, бу сирдэри көрүү судаарыстыба үбүлээһинигэр, тус хонтуруолугар тураллар. Аҥардас Дьааҥыга сүүрбэттэн тахса эбийиэктээхпит. Эбээн Бытантай бу алта улуус иһигэр тоҕо эрэ суох. Сир уутун көрүүгэ ордук табыгастаах кэмнэрэ күһүн бүтэһик ыйыгар уонна кыһын. Биһиги тыа хаһаайыстыбатын салайааччыта Николай Иванович уонна кэтэх хаһаайыстыбалаах Алексей Егорович буолан “Буом күрүө”, “Сайылык”, “Генерал үрүйэтэ”, “Лабаҥха” сирдэрин кэрийэн көрдүбүт, чинчийии ыыттыбыт. Буранынан трасса үрдүнэн курдук айаннаан тиийбиппит, ол аата бу сирдэр бүтүннүү уу буолаллар. Манна тустаах, анал үлэ ыыттахха уу түһүөн сөп. Ууну аллараттан ыытыахха наада диэн сүбэлээтим. Үөһэттэн ыыттахха, иҥнэн туран хаалар чинчилээх, Муомаҕа оннук быһыы тахса сылдьыбыта.
Сири нүөлсүтүү үлэтигэр улахан кыамталаах, үчүгэй тиэхиньикэ ирдэнэр. Булуугунан түһэрии сатамньыта суох, уу төттөрү киирэ турар буолар. Ууга от үүммэт, ону таһынан ууга сыппыт от сытыйар. Ол иһин ходуһа кураанах буолуохтаах. Биһиги көрөр улуустарбытыгар сири нүөлсүтүү үлэтин сыл аайы ыытабыт, кэтээн көрөрбүтүнэн оттооһун хаамыыта үчүгэй. Урут Сэбиэскэй Сойуус саҕана ПМК (передвижная механизированная колонна) диэн баара. Бу колонна көһө сылдьан сүрдээх күүстээх үлэни ыытара үтүө түмүктэрдээҕэ. Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр сири нүөлсүтүү үлэ сүрүн суолталаах, сүрдээх тоҕоостоох. Сири нүөлсүппэтэххэ, туох да үүммэт буоллаҕа. Хатар хатар, ууга устар устар. Холобур, сорох сирдэргэ иһэр уу да суох буолар, биһиги онно уу хачайдыыбыт.
Аны туран ыҥырыы ардах диэн баар, зондировщик ардаҕа, бу кэннэ от үүммэт буолар. Тоҕо диэтэр, химическэй састааптаах ардах түһэр. Маны киин оройуоннарга бэлиэтии өйдөөннөр, ыҥырыы ардаҕы утарсар буолан эрэллэр. Ходуһаны чөлүгэр түһэриигэ урут өбүгэлэрбит өртөөһүнү тутталлара. Билигин бу сокуонунан көҥүллэммэт. Онон, ууну ыытан сири нүөлсүтэр эрэ үлэ чөлгө түһэриигэ табыгастаах.
2023 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сири нүөлсүтүүгэ уонна тыа хаһаайыстыбатын хайысхаларын уунан хааччыйыыга управлениетыгар уопсайа 215 мөл. солк. суумалаах 16 тиэхиньикэ уонна анал тэрил кэлбит. Бу лизинг усулуобуйатыгар, 5 сыл төлөбүр болдьохтоох. Тиэхиньикэлэр бааһыналары уонна ходуһалары чөлүгэр түһэриэхтэрэ, диэн туһааннаах министиэристибэ иһитиннэрбитэ. Тиэхиниьикэлэр «Развитие сельского хозяйства и регулирование рынков сельскохозяйственной продукции, сырья и продовольствия» өрөспүүбүлүкэ бырагырааматынан кэлбиттэр.
Биллэн турар, бу тиэхиньикэлэр судаарыстыба баайын-дуолун балансатыгар турар эрэ сирдэргэ үлэлиир. Биһиги улууспут сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар улуус буолабыт. Бу салаабыт сайдарыгар сири нүөлсүтүү үлэтэ биир сүрүн суолталаах буолар. Онон, улуус салалтата сөптөөх үлэни саҕалаабытын бэлиэтиир тоҕоостоох.
Яна РОЖИНА.