Саха сиригэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-таҥастыыр бырамыысыланнас үлэһиттэрин күнэ сылын аайы алтынньы иккис өрөбүлүгэр бэлиэтэнэр. Бу ыарахаттартан толлубакка, тыа сиригэр олорор, сүөһү иитиитигэр, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга сыралаһан үлэлиир дьону түмэр, сомоҕолуур бэлиэ бырааһынньык.
Бу күҥҥэ даҕатан улууска тыа хаһаайыстыбатын курдук киэҥ, уустук хайысханы салайар Николай Гороховтыын кэпсэттибит.
— Биһиги улууспутугар 9 ый түмүгүнэн, 13 774 төбө таба, 713 ынах сүөһү, 1434 сылгы баара бэлиэтэнэр. Табаны иитии салаатыгар күһүҥҥү ахсааннар саҥа саҕаланан эрэллэр. Билиҥҥитэ биир ородобуой общинаҕа ахсаан ыытылынна. Утуу-субуу атын хаһаайыстыбаларга эмиэ күһүҥҥү харааллар буолуохтара.
Ахсааннары сэргэ маркировка (чииптээһин) үлэтэ ыытыллар. Билигин дьиэ сүөһүтүгэр барытыгар көмө харчы, үбүлээһин маркировкаланан анал бырагыраамаҕа киирбит эрэ сүөһү төбөтүгэр көрүллэрин өйдүөх тустаахпыт. Ынах сүөһүнү, табаны иитэр чааһынай дьон интэриэстээх буоланнар бу тэрээһиҥҥэ кыттыылара көхтөөх. Хаһаайыстыбалар чииптэрин бэйэлэрэ сакаастаан ылаллар, улуустааҕы бэтэринээринэй салалта сүөһүлээх дьоҥҥо көмө буоларын бэлиэтиир тоҕоостоох. Ол эрэн, сылгыга маркировканы ыытыы кэккэ кыһалҕалардаах. Дьиҥэ бу сокуон олоххо киирбитэ ыраатта, 1993 сыллаахтан үлэлиир. Онтон былырыыҥҥыттан саҕалаан туох баар үп-харчы көрүллүүтэ маркировкаламмыт эрэ сүөһү төбөтүгэр көрүллэр буолла. Холобур, сылгыга урбаанньыт быһыытынан бигэргэммит хаһаайыстыбаларга төбөтүгэр 5000 солк. көрүллэр. Биһиги улууспутугар оннук бааһынай (фермерскай) хаһаайыстыба урбаанньыта 3 эрэ киһи баар. Сылгылаах дьон тоҕо урбаанньыт быһыытынан бигэргэнэн, судаарыстыбаттан көрүллэр өйөбүлүнэн туһамматтарын сэрэйэн көрдөххө, отчуотунастан толлоллор. Дьиҥэ юридическай сирэй эбэтэр урбаанньыт буоллаххына, араас агростартаптарга, куонкурустарга кыттан ботуччу үбүлээһин ылыахха сөп.
Маны таһынан биһиги улууспутугар дьиэ көтөрүн иитэр дьон бааллар. Холобур, Ия, Геннадий Ковалевтар дьиэ кэргэттэрэ түргэнник ситэр салааннан утумнаахтык дьарыктаналлар. Кинилэр эмиэ агростартапка кыттаннар кэмигэр көмөнү ылбыттара. Быйыл саас субсидия быһыытынан улуустан көмөнү оҥорон 5 туонна куурусса аһын аҕалан биэрбиппит.
Манна биири өйдүөххэ наада, хаһаайыстыбалаах дьон араас куонкурустарга, агростартаптарга урукку курдук улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын нөҥүө буолбакка, быһа кытталлар, олох-дьаһах сайдан иһэр, аныгы кэми кытта тэҥҥэ хардыылаан куйаар ситимин нөҥүө көрөллөр. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин иһинэн хотугу салаа диэн баар, онно тиийдэхтэринэ барытын олус үчүгэйдик быһаараллар, өйдөтөллөр.
Быйыл сайын улууспутугар өтөрүнэн буолбатах ыксаллаах быһыы-майгы тахсан, улахан уу, мотуох кэлэн, оттооһуҥҥа үгүс уустуктары, харгыстары үөскэтэ сырытта. Улуус үрдүнэн 1350 туонна окко былааммытын 620 туоннаны эрэ толордубут. Биллэн туран, бу от кыстыгы туоруурга тиийбэт. Ол иһин тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн «Саха сүөһүтэ” тэрилтэҕэ уонна сүөһүлээх чааһынай дьоҥҥо киин улуустан – Чурапчыттан 503 туонна от атыылаһаары олоробут. От атыылаһыыта элбэх үлэттэн таҕыста. Суоттааһын оҥоһуллан, дакаастанан олоххо киллэрдибит. Аны өссө биир сүрдээх уустук тэрээһинэ, үлэтэ – тиэллэн кэлиитэ. Маннык дьаһал ылыллыбатаҕа буоллар, дьон сүөһүтүн биллэрдик көҕүрэтиэх эбит, билиҥҥитэ сүөһүлээх дьон үксүлэрэ ахсааннарын тутан олороллор, улаханнык аччаппатылар.
Түгэнинэн туһанан, тымныыттан толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт, улууспут туруу үлэһит дьонун Тыа хаһаайыстыбатын уонна астыыр-таҥастыыр бырамыысыланнас үлэһиттэрин күннэринэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин! Улууспут сатабыллаах салайааччыларыгар, үлэһит дьонугар, дойдумсах ыччатыгар тирэҕирэн, бары күүһүнэн ханнык да ыарахаттары этэҥҥэ туоруохпут, тыа сиригэр олох-дьаһах, үлэ-хамнас өрүү баар буолуо диэн бигэ эрэнэн туран, чөл туругу, ситиһиини баҕарабын!
Сардаана Копырина
Хаартыскалар эрэдээксийэ архыыбыттан туһанылыннылар