Кистэл буолбатах, киин сирдээҕэр хоту, Арктика улуустарыгар саҥа тутуу аҕыйах. Дойду үөрэнээччилэрэ үүнэллэригэр-сайдалларыгар тэҥ усулуобуйа тэриллиэхтээх дииллэр. Ол эрээри, ис дьиҥэр хайдаҕый?
Саҥа сүгэһэрдэммит киһи итиэннэ үөрэх тиэмэтигэр идэтийэр суруналыыс быһыытынан, “Бытантай уоттара” хаһыакка бастакы ыстатыйам тиэмэтэ үөрэххэ аналлааҕыттан күлүкпэр имнэммитим. Омос көрдөххө, улууска үөрэх эбийиэктэрэ син тутуллаллар эбит гынан баран, “присособленнай” дьиэтэ балачча элбэҕэ сөхтөрдө.
Үөрэх салалтата
Улуустааҕы үөрэх салалтатын начаалынньыга Устин Николаев: “Улуус үс нэһилиэгэр оскуолалардаахпыт. Итинтэн Кустуур оскуолата биэс сыллааҕыта умайыаҕыттан икки дьиэнэн, икки симэнэнэн үлэлиир. Дьарҕаалаах оскуолата хас даҕаны дьиэнэн үлэлиир, өрөмүөн эрэйиллэр.
Бырабыыталыстыба отчуотугар Үөрэҕи сайыннарыыны хааччыйар ресурснай киин салайааччыта Албан Стрекаловскай кэлэ сылдьыбыта. Кини иһитиннэрбитинэн, Кустуур оскуолатын тутуута төрдүс уочаракка, Дьарҕаалаах бэһис уочаракка тураллар. Суумата олус улахан буолан, билигин типовой оскуолалары туттарыы боппуруоһун үөрэтэ сылдьабыт. Типовой оскуоланы туттардахпытына суумата кыччыахтаах, тутуута түргэтиэхтээх, — диэн быһаарда.
Баатаҕай Алыытыгар “Хаарчаана” уһуйаан, Кустуур оскуолата, Дьарҕаалаах алын, орто оскуолаларын дьиэлэрэ “приспособленнай” дьаралыктаахтар эбит. Аны улуустааҕы эбии үөрэхтээһин киинин сүрүн дьиэтэ 1942 сыллааҕы тутуу буоларын истэн букатын соһуйдум.
88 үөрэнээччи икки симиэнэнэн
Кустуур оскуолата үөрэнэр дьиэҕэ сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубут эбийиэккэ үлэлээбитэ лоп курдук биэс сыл буолбут. Саҥатык оскуола дьиэтэ умайбытын туһунан өрөспүүбүлүкэ дьоно истэн, соһуйан эрэ хаалбыппыт. Оскуола дириэктэрэ Матрена Горохова иһитиннэрбитинэн, саҥа оскуола бырайыактыыр-симиэтэлиир докумуона бэрт кылгас кэм иһигэр оҥоһуллан, судаарыстыбаннай эспэртиисэни ааһан, бигэргэнэн, үс сыл иһинэн барыта бэлэм буолбут эрээри, дойдуга хааччахтааһын киирэн, тутуу маатырыйаала көрдөрбүтүнэн үрдээн, тутуу суумата олус ыараан тахсыбыт. “Оскуола боппуруоһунан күн бүгүн улуус салалтатын, үөрэх управлениетын кытта бырайыагар уларытыы киллэриитигэр үлэлэһэ сылдьабыт. Оскуолабыт тутуута иккис уочаратынан сылдьыбыта, былырыын ыытыллыбыт кэтээн көрүү (мониторинг) түмүгүнэн, биһиги бэһис уочаракка тэбиллэн хааллыбыт. Быйылгы ситэрииилээх былаас отчуотугар Үөрэх министиэристибэтин иһинэн үлэлиир үөрэҕи хааччыйар ресурснай киин дириэктэрэ бэйэтинэн кэлэ сырытта. Ил Дархан сорудаҕынан өрөспүүбүлүкэҕэ типовой оскуолалар бырайыактара оҥоһулуннулар, эһиги оскуолаҕыт онно хапсыан сөп курдук диэн этэр. “Оччотугар хаттаан бырайыактыыр-симиэтэлиир докумуона оҥоһуллар, хаттаан уочаракка турарбыт ирдэнэр дуо?” – диэн ыйытыыбар ити уочараккытынан сылдьаҕыт, типовой оскуола бырайыагынан тутуллар диэн эттэ” – диэн оскуола дириэктэрэ быһаарда.
Уустук усулуобуйа уонна үрдүк көрдөрүү
Биллэн турар, икки симиэнэнэн үлэлиир, үөрэнэр үөрэх хаачыстыбатыгар дьайара, онтон сылтаан улуус киинигэр, үөс сиргэ даҕаны дьон көһөрө саарбахтаммат. Итини өйдөөн туран, оскуола салалтата эбии дьиэни-уоту булууга эмиэ үлэлэһэр. “120-тэн тахса үөрэнээччилээх тигинэччи үлэлии олорбут оскуола, баһаар кэнниттэн оҕобут ахсаана аҕыйаата, кыра кэмпилиэктээх оскуолалар кэккэлэригэр киирдибит. Күн бүгүн 88 үөрэнээччилээхпит, быйыл биэс оҕобут оскуоланы бүтэрэр. Маҥнайгы кылааска 7 оҕо үөрэнэр, быйыл 6 оҕо киирэрэ былааннанар.
Учууталлар икки симиэнэнэн, уустук усулуобуйаҕа үлэлии олороллор. Ол быыһыгар үөрэх таһынан дьарыктары ыыталлар. Ол да буоллар улуус, өрөспүүбүлүкэ, Бүтүн Арассыыйа, оннооҕор норуоттар икки ардыларынааҕы араас тэрээһиннэргэ кыттан, куруук бириистээх миэстэлэргэ тиксэбит” – диэн кэпсиир.
Кустуур агро хайысхалаах оскуола быһыытынан өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр. Аныгы курдук оҕону үлэнэн үөрэтии, иитии, төрүт дьарыкка сыһыарыы үтүө холобурун кустуурдар көрдөрөллөр. Дириэктэр иһитиннэрбитинэн, билиҥҥитэ 50-тан тахса табалаахтар, оскуола “Уйа” баазатыгар куурусса иитэллэр, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлар. Нэһилиэнньэҕэ кыралаан сымыыт, арассаада, оҕуруот аһын атыылыыллар эбит. Улуус бырайыагар киирсэн чэй, ыраастанар набордары, саше оҥороллорун этэр. Бу курдук үлэттэн толлон турбат оскуола ситиһиитэ да үгүс эбит. Ол курдук, агро оскуолалар ортолоругар өрөспүүбүлүкэҕэ “Бастыҥ үөрэтэр-оҥорон таһаарар хаһаайыстыба” үрдүк аатын ылбыттар. Иллэрээ сыл “Сельская школа & Образовательная марка” педагогическай дьаарбаҥкаҕа Арктика улуустарын кэккэлэригэр бастаан, грант туппуттар. Былырыын технопаарка быыстапкатыгар “Дары Бытантая” бырайыактарынан кыттан “Улуус бастыҥ бырайыага” ааты ылбыттар. Ыраах олоробут диэбэттэр, 2017 сылтан табаһыт оҕолорго аналлаах сүлүөтү тэрийэллэр. Быйыл улуус дьаһалтата өйөөн, муус устарга өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытаары ох курдук оҥосто сылдьаллар.
Баҕар, алҕаһыырым буолуо эрээри, 80-ча үөрэнээччилээх оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэрин аан маҥнай иһиттим. Эбиитин ити курдук элбэх ситиһиилэрдээх, оҕону үлэҕэ иити, үөрэтии үтүө холобурун көрдөрө сылдьар оскуола анал дьиэтэ суоҕа хомолтолоох эбит.
Биэс эбийиэктээх үөрэх кыһата
Салгыы, сибээс атахтаан, биэстэ-алтата төлөпүөннээн, Дьарҕаалаах оскуолатын дириэктэрин кытта сибээстэһэ сырыттым. Сергей Иванов иһитиннэрбитинэн, Дьарҕаалаах оскуолата 2021 сылтан оскуола-сад аатын ылбыт. Биэс эбийиэгинэн үлэлии олороллор. Билиҥҥитэ 12 иитиллээччилээхтэр, 20 үөрэнээччилээхтэр. “Нэһилиэкпититтэн көһөн барыы баар буолан уһуйааммытыгар былырыыҥҥыттан оҕобут ахсаана биллэ аҕыйаата. Аны алын оскуолабыт кыһалҕалаах, 1961 сыллаах тутуу. 2019 сыллаахха хамыыһыйа кэлэн көрөн баран 73% эргэрбит диэн быһаарбыта. Бэйэбит күүспүтүнэн өһүөтүн өрөмүөннээн, үлэлии олоробут. Улахан оскуолабыт урукку Райпо дьиэтэ. Бастакы сылларыгар бэрт тымныы этэ, хас даҕаны сыл өрөмүөннээн, дьэ сылыйда. “Үтүө дьыала” хамсааһын иитинэн 2011 сыллаахха тутуллубут арочнай саалаҕа оҕотуттан улахан дьонугар тиийэ дьарыктанабыт (оскуола балаансатыгар турар). Аны эргэтик дьиэни өрөмүөннээн, аҕыйах сыллааҕыта мастарыскыайбытын үлэҕэ киллэрбиппит” – диэн кэпсиир.
2020 сылтан оскуола-уһуйаан тутуутун туруорсан, бырайыактыыыр-симиэтэлиир докумуонун оҥорторон, эспэртиисэни ааһан, өрөспүүбүлүкэҕэ уочаракка алтыс тураллар. “Үөрэнээччилэр, үлэһиттэр, нэһилиэнньэ санаабытын түһэрбэккэ, хаһан эрэ биһиги оскуола-садпыт тутуллуо диэн кэтэһэбит.
Бырабыыталыстыба отчуотугар уочараккыт халбарыйбат диэн үөрдүбүттэрэ” – диэн дириэктэр эрэл санаалааҕын этэр. Үөрэнээччи ахсаана аҕыйаҕа көрдөрүүгэ, туох баар тэрээһиҥҥэ кыттарга барытыгар атахтыыр диэн быһаарар.
Дириэктэр күн бүгүн нуучча тылын учууталыгар наадыйалларын, ол гынан баран, кэпсэтии ыытылла сылдьар, учуутал кэлиэх курдук диэн этэр. Физика, информатика учууталлара суохтар эбит эрээри, идэ хайысхатын уларытыы (переподготовка) иитинэн балаһыанньаттан тахсар кыах баарын ыйар.
Өссө биир кыһалҕалара баар – Дьарҕаалаахха интэриниэт мөлтөҕүн, оҕотун ахсаана аҕыйаҕын быһыытынан, эксээмэн туттарар пуун суоҕа. Атын сиргэ баран туттарыы оҕоҕо син биир дьайара биллэр.
“Быйыл оскуолабыт 75 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээри олоробут. Былаан ылынан, тэрээһиннэрбитин саҕалаатыбыт. Ону таһынан, муус устарга “ПедФест” ыытыахтаахпыт. Былырыын Кустуурга буолбут бэстибээлгэ учууталларбыт ситиһиилээхтик кыттан, быйыл биһиги тэрийэбит. Төһө да ыраах олордорбут, кыра оскуола буолларбыт, оҕо үүнүөхтээх-сайдыахтаах диэн санаанан салайтаран, туох баар тэрээһиннэргэ барытыгар көхтөөхтүк кыттабыт” – диэн кэпсээнин түмүктүүр.
Үөрэх министиэристибэтин хоруйа
Улуустааҕы үөрэх управлениетыттан тугун-ханныгын туоһулаһан баран, Эбээн Бытантай улууһугар үөрэх эбийиэктэрин тутуутун туһунан Үөрэх уонна билим министиэристибэтиттэн ыйыталаһа сырыттым.
— СӨ үөрэҕин министиэристибэтэ 2025 сыл бэс ыйын 11 күнүнээҕи бирикээһинэн бигэргэппит, үөрэх эбийиэктэрин тутуу уочаратыгар, 2025 сыллааҕы сайаапкаҕа олоҕуран, Эбээн Бытантай улууһун бу эбийиэктэрэ киирбиттэрэ: Кустуур сэлиэнньэтигэр 100/45 миэстэлээх оскуола-сад тутуута, уочаракка 5-с турар (кыра кэмпилиэктээх эбийиэктэр); Дьарҕаалаах сэлиэнньэтигэр 40/25 миэстэлээх оскуола-сад, уочаракка 6-с турар (кыра кэмпилиэктээх оскуолалар).
Тустаах эбийиэктэр судааарыстыбаннай эспэртиисэ түмүгүн ааспыт бырайыактыыр-симиэтэллиир докумуоннара баар. Инвестиционнай бырагыраамаҕа киллэрэргэ СӨ экэниэмикэтин министиэристибэтигэр сайаапка барбыта. Ол эрээри, СӨ бырабыыталыстыбатын 2026 сыл тохсунньу 28 күнүнээҕи 26-с нүөмэрдээх Уурааҕар сөп түбэһэн, тустаах эбийиэктэргэ 2026 сылга үбүлээһинэ көрүллүбэтэ.
Баатаҕай Алыытыгар 200 миэстэлээх уһуйаан тутуута 21-с уочаракка турар (оскуола иннинээҕи үөрэхтээһиннэр эбийиэктэрэ). Бырайыактыыр-симиэтэллиир докумуону оҥорууга сайаапка СӨ Тутуутун министиэристибэтигэр барбыта.
Үбүлээһин суоҕунан сибээстээн, ити ыйыллыбыт эбийиэктэри тутуу болдьоҕо көһөрүллэр, — диэн хоруйдаатылар.
Өрөспүүбүлүкэҕэ сүүһүнэн оскуола, уһуйаан уочаракка турара биллэр. Ааспыт сылларга уончалыы оскуола тутуллан үлэҕэ киирэр эбит буоллаҕына, быйыл бүддьүөт кырыымчыгынан сибээстээн, барыта холбоон уонтан тахса эбийиэги тутуохтара. Федеральнай бүддьүөт былаанынан 2028 сылтан Саха сиригэр 8 оскуола, 7 уһуйаан тутуута саҕаланыаҕа.
Арассыыйа оҕолоро үүнэллэригэр-сайдалларыгар тэҥ усулуобуйа олохтонуохтаах диэн дойду Бэрэсидьиэнэ этэр кэмигэр, 1942 сыллаахха тутуллубут эбии үөрэхтээһин тэрилтэтин дьиэтин истэн, 80-ча үөрэнээччилээх эрэ оскуола икки симиэнэнэн, 30-ча үөрэнээччилээх эрэ оскуола биэс дьиэнэн үөрэнэ олорорун истэн киһи эрэ бэркиһиир. Тэҥ усулуобуйа, тэҥ быраап ханнаный?
Людмила ПОПОВА