Дойду үрдүнэн квалификациялаах үлэһит илии тиийбэт диэбиттэрэ хаһыс даҕаны сылыгар барда. Үөрэх кыһаларыгар идэни арыйыы, бүддьүөттэн көрүллэр миэстэ үлэ ырыынагын тилэх баттаһа бииргэ барсан иһэр. Ону кытта орто үөрэҕи талар оҕо ахсаана сыллата элбээн иһэр.
Орто үөрэх
Билигин дьикти, уларыта тутуу кэмигэр олоробут. 1990-с сыллартан бэттэх дьон оҕотун тугу даҕаны кэрэйбэккэ туран үрдүк үөрэхтиир соруктааҕа. Кистэл буолбатах, билигин ол дьупулуомнаах дьонтон түөрт гыммыт биирэ хаарыаннаах биэс сылын бараан туран үөрэммит идэтинэн үлэлээбэтэ чахчы. Онтон билиҥҥи ыччат элбэх сылы, сыраны бараабакка, түргэнник дьупулуом ылан, судургу эрээри кырата суох хамнаһы аахсар толкуйдаах. Үлэтин сөбүлээбэтэ даҕаны уһуннук толкуйдуу барбакка ойон туран уурайар. Дьэ, ол иһин бары өртүнэн табыгастаах, эбиитин биир кэлим эксээмэн (ЕГЭ) ирдэммэт орто идэни талар. Аны Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн дойду үрдүнэн 9-с кылаас кэнниттэн үөрэххэ туттарсар оҕо ахсаана сыллата эбиллэн иһэр. Арассыыйаҕа былырыын 9-с кылааһы бүтэрбит оҕо 62% орто үөрэххэ киирэргэ санаммыт эбит буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэҕэ тохсус кылааһы 14 тыһ. тахса оҕо бүтэрбититтэн, 25% үөрэххэ туттарсыбыта. Бүддьүөттэн 6822 миэстэ көрүллүбүтэ, итинтэн 9-с кылаас кэнниттэн туттарсааччыларга – 4118 миэстэ этэ. Быйыл 6864 бүддьүөт миэстэтэ тыырыллыбытыттан, 4214 миэстэ – 9-с кылааһы бүтэрээччилэргэ.
Саха сиригэр билигин 43 орто үөрэх тэрилтэтэ үлэлиир. Орто идэҕэ бэлэмниир федеральнай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин, филиаллары барыларын киллэрэн туран, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 54 тэрилтэ орто идэҕэ үөрэххэ ылыаҕа, ол иһигэр 50 орто, 4 үрдүк үөрэх. Онон идэ хайысхата да, миэстэ даҕаны элбэх курдук эрээри, сорох идэлэргэ биир миэстэҕэ тоҕустуу-уоннуу оҕо куонкурустаһар.
Үлэнэн хааччыллыы
Биллэн турар, үгүс төрөппүтү, үөрэҕи бүтэрээччини үлэнэн хааччыллыы боппуруоһа долгутар. СӨ Үөрэҕин уонна билимин министиэристибэтин ааспыт сыллааҕы үлэтин отчуотугар ыйбыттарынан, 42 үөрэх тэрилтэтин 7 386 киһи бүтэрбит, ааспыт сыллары кытта тэҥнээтэххэ арыый үрдүк. Холобур, 2024 сыллаахха 5722 киһи этэ. Итинтэн уопсай дьарыктаах киһи ахсаана 99% тэҥнэһэр. 4042 бүтэрээччи (55%) үлэ миэстэтинэн хааччыллыбыт. Былырыын үөрэҕин бүтэрбит дьонтон 3243 киһи идэтинэн үлэ булбут, ити 44% тэҥнэһэр. Бэйэ дьарыктаах – 248 (3,4%), урбаанньыт – 34 киһи (0,5%). Атыттар салгыы үрдэтинэллэр (1603 киһи), аармыйаҕа баралларын, оҕо көрөн олороллорун, доруобуйаларын туругунан үлэлээбэттэрин, атын сиргэ көспүттэрин ааҕыстахха сыыппара тахсыһар.
Үөрэх тэрилтэлэринэн ылан көрдөххө, Соҕурууҥҥу Саха сирин технологическай кэллиэһин (Нерюнгри), Эрэгийиэннээҕи тиэхиньиичэскэй кэллиэһи (Мииринэй), Алданнааҕы политиэхиньиичэскэй тиэхиньикуму, Дьокуускайдааҕы култуура уонна ускуустуба кэллиэһин, Дьокуускайдааҕы, Намнааҕы педагогическай кэллиэстэри, Дьокуускайдааҕы үп-экэниэмикэ кэллиэһин бүтэрбиттэр үлэҕэ киириилэрэ үчүгэй диэн ыйаллар.
Оробуочай идэни баһылаабыттар үгүстэрэ үлэтэ суох хаалбаттар итиэннэ үрдүк үөрэхтээхтэртэн итэҕэһэ суох хамнас аахсалларын бүгүҥҥү үлэ ырыынага көрдөрөр. Ол эрээри, ханнык баҕарар үлэҕэ курдук бастыҥтан-бастыҥнар сыаналаналларын, тутуһан хаалалларын умнар табыллыбат.
Аныгы кэмҥэ оҕолор бырамыысыланнаска, мэдиссиинэҕэ, АйТи хайысхаҕа, тиэхиньикэҕэ, үпкэ сыһыаннаах идэлэри сэҥээрэллэр. Дойду үрдүнэн 2022 сылтан орто үөрэхтэргэ аналлаах “Профессионалитет” федеральнай бырагыраама үлэлиир. Бу бырагырааманан куонкуруһу кыайбыт кэллиэстэр устудьуоннара аныгы тэрилинэн хааччыллыбыт мастарыскыайдарга үөрэнэллэр. “Профессионалитет” саамай сүрүн уратытынан кэллиэһи салайар систиэмэҕэ уонна үөрэх бырагырааматын оҥорууга үлэ биэрэр тэрилтэлэр быһаччы кытталлар. Быйылгы куонкуруска Тырааныспар тиэхиньикума (Аллараа Бэстээх) эмиэ хапсыбыта. Дириэктэр Иннокентий Оконешников иһитиннэрбитинэн, быйыл тустаах тиэхиньикумҥа бүддьүөттэн барыта 127 миэстэ көрүллүбүт. 9-с уонна 11-с кылаас кэнниттэн үөрэххэ ылаллар. “Биһиги “Профессионалитет” бырагыраамаҕа хапсыбыппыт олус үчүгэй. Бу устудьуоннарбытын өссө хаачыстыбалаахтык бэлэмнииргэ кыаҕы биэрэр. 9-с кылаас кэнниттэн түөрт идэҕэ ылабыт: тимир суолу тутуу; вагону көрүү, өрөмүөннээһин; сыбаарсык, автомеханик. Сыбаарсыктар 9-с кылаас кэнниттэн икки эрэ сыл үөрэнэллэр. Уратыта диэн, үөрэҕи бүтэрээччилэр демонстрационнай эксээмэни таһынан, квалификация тутулуга суох сыанабылын туттараллар. Бу саамай үрдүк категорияны биэрэр. Ол эрээри, сылга үс-түөрт эрэ киһи туттарар. Автомеханик идэтигэр үөрэнээччилэргэ эһиилгиттэн В категорияҕа босхо үөрэтэн сибидиэтэлистибэ туттарыахпыт. Онтон 11-с кылаас кэнниттэн үс идэҕэ ылабыт”, — диэн этэр.
Орто үөрэххэ 7 тыһ. кэриҥэ сайабылыанньа киирбит
“2026-2027 үөрэх дьылыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин суотугар үрдүк, орто үөрэхтэргэ барыта 6 864 бүддьүөт миэстэтэ көрүллүбүтэ. Миэстэлэр бу курдук тыырыллыбыттара: Үөрэх уонна билим министиэристибэтигэр – 6 572, Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтигэр – 242, Физическэй култуура уонна успуорт министиэристибэтигэр — 40, Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтигэр – 10 миэстэ.
Ааспыт нэдиэлэтээҕи туругунан орто анал үөрэхтэргэ барыта 6713 сайабылыанньа киирбитэ. Ордук элбэх сайабылыанньаны Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһигэр, Дьокуускайдааҕы сибээс уонна информационнай технология кэллиэһигэр, Дьокуускайдааҕы педагогическай кэллиэскэ, Дьокуускайдааҕы өҥө технологическай тиэхиньикумугар, Дьокуускайдааҕы үп-экэниэмикэ кэллиэһигэр, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикумугар биэрбиттэрэ” – диэн СӨ идэҕэ бэлэмниир үөрэх тэрилтэлэрин сайыннарар институкка иһитиннэрдилэр.
Быйыл аһыллар саҥа идэлэр
Үөрэх саҥа судаарыстыбаннай федеральнай ыстандаартыгар олоҕуран, кэлэр үөрэх дьылыгар 10 тэрилтэҕэ 19 саҥа исписээлинэс аһыллар:
- Хотугу норуоттар Арктикатааҕы кэллиэстэрэ:
— 36.01.02 «Мастер животноводства».
- Нерюнгритааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ:
— 31.02.07 «Стоматологическое дело».
- П.И. Дудкин аатынан Дьокуускайдааҕы сибээс уонна информационнай технология кэллиэһэ:
— 09.02.10 «Разработка компьютерных игр, дополненной и виртуальной реальности»;
— 09.02.13 «Интеграция решений с применением технологий искусственного интеллекта».
- Үөһээ Бүлүүтээҕи тиэхиньикум:
— 20.02.06 «Безопасность на акватории»;
— 20.02.05 «Организация оперативного (экстренного) реагирования в чрезвычайных ситуациях».
- Соҕурууҥҥу Саха сирин технологическай кэллиэһэ:
— 08.02.15 «Информационное моделирование в строительстве»;
— 09.02.11 «Разработка и управление программным обеспечением»;
— 21.02.10 «Геология и разведка нефтяных и газовых месторождений»;
— 46.02.02 «Обеспечение технологического сопровождения цифровой трансформации документированных сфер деятельности».
- “Арктика” оробуочай каадыры бэлэмниир киин:
— 23.01.24 «Машинист подъемно-транспортных машин и механизмов».
- “Айтыын” сыыппара технологиятын кэллиэһэ:
-09.02.13 «Интеграция решений с применением технологий искусственного интеллекта»»
— 09.02.11 «Разработка и управление программным обеспечением».
- “Синергия” сыыппара кэллиэһэ:
— 09.02.13 «Интеграция решений с применением технологий искусственного интеллекта».
- В.А.Вонгродскай аатынан Дьокусукайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ:
— 12.02.10 «Монтаж, техническое обслуживание и ремонт биотехнических медицинских аппаратов и систем»;
— 31.02.06 «Стоматология профилактическая» (сөргүтэллэр);
— 32.02.01 «Медико-профилактическое дело» (сөргүтэллэр).
- Жатай тиэхиньикума:
— 35.02.18 «Технология переработки древесины»;
— 26.02.006. «Эксплуатация судового электрооборудования и средств автоматики» (сөргүтэллэр).
Үөрэх кирэдьиитэ
Иллэрээ сыллаахха диэри үөрэх кирэдьиитэ үрдүк үөрэххэ эрэ бэриллэрэ. Дойду үрдүнэн орто үөрэхтээх үлэһит илии тиийбэт кыһалҕата күөрэйэн уонна орто үөрэҕи талар оҕо ахсаана эбиллэн, бүддьүөттэн көрүллэр миэстэ аҕыйаан, кирэдьиит усулуобуйатын уларыппыттара. Онно олоҕуран, орто үөрэххэ эмиэ көрүллэр буолбута. Үөрэх кирэдьиитин быйыл Сбер ПАО, “Алмаасэргиэнбаан” АКБ уонна Т-Банк биэрэллэр. Сбербаан үлэһиттэрэ иһитиннэрбиттэринэн, тустаах кирэдьиит ыстаапкатын сыллааҕы бырыһыана 3% тэҥнэһэр. Устудьуон үөрэнэр кэмигэр уонна бүтэрэн баран тоҕус ый устата кирэдьиит бырыһыанын эрэ төлүүр. Сүрүн иэһин чэпчэтиилээх түһүмэҕэ бүппүтүн кэннэ 15 сыл устата төлүөн сөп. Харчыны тута үөрэх тэрилтэтигэр көһөрөллөр. Бу баалынан хапсыбакка хаалбыт, үрдүк куонкурустаах, оҕо бэйэтэ баҕарар идэтигэр киирэригэр улахан кыаҕы биэрэр.
Людмила ПОПОВА.