Кустуурга үөрүүлээх тэрээһин кэннэ норуот дьокутааттара Сергей Сивцев уонна Виталий Чикачев нэһилиэнньэни кытта көрүстүлэр. Мунньахха улуус Аҕа баһылыга Иннокентий Стручков, нэһилиэк баһылыга Константин Старостин кыттыыны ыллылар.
Кулууп дьиэтэ сылааһынан сөхтөрдө, киинтэн ититии көдьүүһүн көрдөрдө. Салайааччылар олохтоохтор долгуйар ыйытыктарыгар быһаарыылары биэрдилэр. Ол курдук, чэпчэтиилээх авиабилиэт, нэһилиэктэр икки ардыларыгар сырыы туһунан, күөх эриэйсэ, сүрүннээн ынах сүөһүнү иитээччилэр от кыһалҕатын үллэһиннилэр. Сергей Сивцев Ил Түмэн Судаарыстыбаннай мунньах Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар Сис кэмитиэт чилиэнэ, онон бу кыһалҕалары иһиттэн билэр, «Бүддьүөт барылын ырытыһар мунньахха бу хайысхаларга үбүлээһини киллэрбэтэхтэрэ. Биһиги кэмитиэт ону сөбүлэспэккэ, бырагыраамалар үбүлээһиннэрин чөлүгэр түһэрэргэ этии киллэрбиппит. Экэнэмиичэскэй балаһыанньа кытаанах, бүддьүөккэ үгүс сарбыйыылар таҕыстылар. Ол эрэн, хоту улуустары күөмчүлээһин сөбө суох. Хоту тыйыс усулуобуйаҕа олорор дьоммутун төһө кыалларынан бары өттүттэн өйүүргэ үлэ туһуланыахтаах. Сүрүн үлэм сүнньүнэн кэпсээтэххэ, кэлэр сылтан тохсунньу 1 күнүттэн нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы суоллар өрөспүүбүлүкэ көрүүтүгэр бэриллэннэр, биһиги «Арктика суоллара” тэрилтэ Саккырыыр-Кустуур, Саккырыыр- Дьарҕаалаах көрүөхпүт. Суоллар уопсай кээмэйдэрэ 175 км.усталаахтар. Анал тиэхиньикэлэр кэлбиттэрэ, кэлэр кыһыҥҥы суолга топливозаправщик уонна тэхиниичэскэй көрүүнү көһө сылдьан ыытар кыахтаах тиэхиньикэлэри аҕалыахпыт. Бу тиэхиньикэлэр суоллары ирдэбилгэ эппиэттиир гына хаачыстыбалаахтык оҥорорго улахан күүс буолаллар.»
Ааспыт сайын күнэ-дьыла соччото суох буолан сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ ыксаллаах быһыы-майгы эрэсиимэ биллэриллибитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ бу эрэсиим уһулла илик. Кустуурга кыалларынан оттообуттара, ол эрэн кыстыгы туоруурга кээмэй тиийбэтин, маны сэргэ саҥа хотон тутуллуо диэн долгуйалларын эттилэр. Улуус баһылыга Иннокентий Стручков, бу кыһалҕаны туоратарга үлэ тиһигин быспакка ыытылларын саас сааһынан быһааран сырдатта. Ол курдук, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытары үгүс кэпсэтии, ыкса үлэ түмүгэр 350 туонна от тиэйиллэр буолбутун эттэ. Министиэристибэ тиэйии ороскуотун толору сатаан уйуммат буолбутун биллэрбиттэринэн, сүөһү иитээччилэри өйөөн, кэлэр сыллааҕы улуус бүддьүөтүгэр аҥардас от тиэйиитигэр 6 мөл.солк. көрбүттэрин, хаһыс да сылын ынах сүөһүгэ комбинированнай субсидия бэриллэрин туруорсалларын уонна да атын олох уйгутун туһулуур үлэлэр туһунан кэпсээтэ.
Күөх эриэйсэ кыһалҕата Аарктыка улуустарыгар барыларыгар сытыытык турар. Бырамыысаланас баар улуустарыгар, сир баайын хостуур тэрилтэлэр спонсор быһыытынан бэйэлэрин суоттарыгар тиэйэн көмөлөспүттэр. Кэккэ сылларга атыы-эргиэн кииннэрин хоту улуустарга дэндэтэн туттулар. Ол эрэн, бу тэрилтэ үбүлээһин чааһа быстар мөлтөҕүнэн, бүддьүөт кирэдьиитэ көрүллүбэтэҕинэн бу эбийиэктэр сабылларга күһэлиниллэр. Аарктыкатааҕы атыы – эргиэн хампаанньа салайааччыта Сайдам Степанов тахсыбыт балаһыанньаны туоратарга сыралаһар. Ол курдук, билиҥҥи кэмҥэ хампаанньа тиэхиньикэлэрин атыылаан, ол харчытыгар хоту таһаҕас тиэрдиитин хааччыйарга үлэ ыытар. Сайдам Федотович бастатан туран, сүрүн соругум диэн, социальнай суолталаах бородуукта тиэрдиитин хааччыйыы диэн эппитин, дьокутаат Виталий Чикачев иһитиннэрдэ. ОДьКХ экэнэмиичэскэй балаһыанньата бэҕэһээ уонна тэрилтэ үлэтэ куһаҕаныттан тахсыбатаҕа диэн, эмиэ бас дириэктэр быһааран кэпсээтэ. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ кытаанах экэнэмиичэскэй балаһыанньанан, үгүс тэрилтэлэр үбүлээһиннэрэ кэмчилэнэн ОДьКХ иннигэр улахан иэстэрин кыайан төлөөбөтэхтөр. Бу түмүгэр коммунальнай хаһаайыстыба эмиэ үлэтигэр харгыстар тахсаллар. Ол курдук, тыйыс усулуобуйаҕа үлэлиир коммунальнай эбийиэктэр, тэриллэр эргэрэллэрин, кыахтара сүтэрин, саҥардыы ирдэнэрин этэр. Манна үгүс элбэх үп наадатын, коммунальнай хаһаайыстыба кыһалҕатын судаарыстыба таһымыгар быһаарылларыгар тиһиктээхтик үлэлииллэрин сиһилии кэпсээтэ.
Олохтоохтор болҕойон истэн баран, « Итэҕэлбитин биэрэн талбыт баһылыктарбыт, дьокутааттарбыт сүрдээҕин диэн биһиги туспутгар кыһаллан үлэлииллэр. Сыыстарбатах эбиппит. Бүгүн биһиги сып сылас дьиэлэргэ уһуктабыт, оһох оттор кыһалҕатын номнуо умнуох курдукпут. Хайдах олорбуппутуй диэх курдук. Киһи үчүгэйгэ түргэнник үөрэнэр. Аны оскуолабыт, хотоммут тутуллара быһаарылыннаҕына олох киһиэхэ тэҥэ суох дьоллонобут. Улахан да улахан, ис сүрэхтэн муҥура суох махталбытын улууспут Аҕа баһылыгар Иннокентий Николаевичка, дьокутааттарбытыгар Сергей Афанасьевичка уонна Виталий Семеновичка этэбит. Кытаатыҥ, иннигит диэки сырдык санаанан салайтаран харса суох үлэлээҥ, сыраҕыт үтүө түмүктэннин диэн, салайааччылар үлэлэрин өйүүллэрин, сыаналыылларын, ону тэҥэ махтаналларын биллэрдилэр.
Түмүккэ, Виталий Чикачев ОДьКХ Кустуурдааҕы салаатын үлэһиттэригэр биэдэмистибэ наҕараадаларын үөрүүлээх быһыыга туттарда.
Яна РОЖИНА