Эбээн-Бытантай улууһугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн Судаарыстыбаннай мунньаҕын дьокутааттара Виталий Чикачев уонна Сергей Сивцев Дьокуускай куораттан көтөн кэлээт, Түгэһиир нэһилиэгин олохтоохторун кытары көрүстүлэр.
Хоту сир олохтоохторо күннээҕи олоххо-дьаһахха сытыытык турар ас-үөл, айан-сырыы уо.д.а. кыһалҕаларын этиннилэр уонна сөптөөх хоруйдары, быһаарыылары иһиттилэр.
“Гарпан” этнокултуурунай киин методиһа Щерзот Рябчиков үгүс киһини долгутар, интэриэһиргэтэр «күөх эриэйсэ” уонна социальнай суолталаах бородуукта тиэллиитин туһунан ыйытта. “Биһиэхэ улууспутугар саахар, бурдук, макароннай оҥоһуктар курдук сүрүн бородуукта барыта бүтэн турар. Кистэл буолбатах, ыаллыы олорор дьон аҕыйах киилэ бурдугу, саахары бэйэ-бэйэлэриттэн иэс көрдөөн олороллор. Балаһыанньа быйыл оннук буолла. Онтон эһиил хайдах буолуоҕай?”
Сергей Сивцев: “АТЛК” АО генеральнай дириэктэрэ Сайдам Степанов этэринэн, кыһыҥҥы суолунан сүрүн бородууктаны тиэрдэр гына үлэ ыытыллар. Былырыын поставщиктарга сатаан иэс төлөммөккө ас-үөл тиэрдиллиитэ тохтоон хаалла. Ол иһин хоту оройуоннарга кыһыҥҥы суолу баттаһа бурдугу, саахары тиэрдэр туһуттан киин оройуоннарга баар ыскылааттартан, маҕаһыыннартан хомуйан илдьиэхтээхпин диир. «Күөх эриэйсэ” боппуруоһа бүгүҥҥү күн туругунан чопчу биллибэт, сатаннаҕына ахсынньы ыйга тиэрдиллиэҕэ.
Маны таһынан Щерзот Николаевич ГУП «ОДьКХ” салаатынан ыытыллар үлэни Виталий Семенович нэһилиэнньэҕэ сиһилии сырдата түһэригэр көрдөстө.
Виталий Чикачев: Бары билэргит курдук, ГУП “ОДьКХ” тэрилтэ үлэтэ-хамнаһа бүддьүөттэн быһаччы тутулуктаах. 90 бырыһыан дохуотун өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн ылар. Бу федеральнай, өрөспүүбүлүкэтээҕи, олохтоох бүддьүөттэртэн коммунальнай өҥө төлөбүрдэрэ уонна 60 бырыһыан үбүлээһиммит коммунальнай комплекс субсидията буолар. Холобур, эһиги оннугутугар өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ коммунальнай өҥөнү төлүүр, эһиги 5 бырыһыанын эрэ төлүүгүт. Былырыын да, быйыл да өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ улахан дьипписииттээх ылыныллыбыта. Тоҕо диэтэххэ, өрөспүүбүлүкэбит дохуота суох, онтон ороскуот элбээн иһэр. Биһиги Ил Дархаммыт Айсен Николаев уонна СӨ Бырабыыталыстыбата бүддьүөтү социальнай хайысхаҕа туһулуур. Бэйэҕит да көрөҕүт, хайдах элбэх оҕолоох ыаллары, анал дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйүүллэрин, сыл аайы бүддьүөт үлэһиттэригэр хамнастара үрдүүрүн, бу буолар социальнай хайысхалаах бүддьүөт. Урукку сылларга биһиги бүддьүөппүт «Алроса” хампаанньаттан харчылаан олорбуппут, «Алросаны” билигин араас санкцияны биллэрэн, билигин алмаастарбыт ханна да атыыга барбаттар. Ол иһин хампаанньа дохуота суох. Кинилэргэ эмиэ маассабай сарбыйыылар буола тураллар. Биллэн туран, дохуот суох, ороскуот элбэх буоллаҕына, сарбыйыылар саҕаланаллар. Үөрэх тэрилтэлэригэр эмиэ оптимизация ыытыллар, маны бэйэҕит билэн олороҕут.
Онтон «АТЛК” АО биһиэхэ бүгүн күннээххэ ититии иһин 120 мөл. солк. иэстээх. Улахан атыы-эргиэн кииннэрэ тутулуннулар, онтон ону үлэлэтэр, хааччыйар кыах суох. Көрөргүт курдук, бүддьүөккэ үбүлээһин ситэтэ суоҕуттан биһиги сыллата ороскуокка барабыт. Маннык кыһалҕа биһиги эрэ салаабытыгар буолбатах, энергетиктэр да буоллун, бары салааҕа баар. Уопсайынан бүддьүөт балаһыанньата олус ыарахан, хаһан да итинник буолбатаҕа, байыаннай кэмҥэ олоробут, сүрүн үбүлээһин социальнай хайысхаҕа барар, инвестиционнай бырагырааманы 2-3 сылга тохтоттулар. Ол аата чугастааҕы сылларга туох да тутуу барбат. Баар харчы олох-дьаһах сүрүн эйгэтигэр барар. Ититии, уот уонна кэмигэр хамнас баар буоллун эрэ диэн.
Нэһилиэк олохтооҕо Мария Аммосова субсидированнай билиэттэр суох буолан айан-сырыы өттө олус ыараабытын туһунан эттэ уонна кэлэр сылга үбүлээһин көрүллүө дуо диэн ыйытта.
Сергей Сивцев: Субсидированнай билиэт уонна социальнай суолталаах эриэйсэлэр — бөртөлүөт көтөөһүнүгэр бэрт кыра харчыны көрбүттэр этэ, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар дьыалаларынан дьарыктанар кэмитиэт чилиэннэрэ, хотугу оройуоннар бэрэстэбиитэллэрэ — биһиги ону сөбүлэспэккэ, бүддьүөтү ылымматахпыт, утары куоластаабыппыт, көннөрүү оҥорон киллэрбиппит. Ил Түмэн судаарыстыбаннай мунньах устуоруйатыгар аан маҥнай маннык утарбыт кэмитиэт буоллубут. Бу күннэргэ бу боппуруос бүддьүөтүнэй кэмитиэт көрүүтүгэр киириэхтээх. Ол кэнниттэн чопчута биллиэҕэ. Урукку сылларга “Алроса” хампаанньа 60 млрд солк. кэриҥэ харчыны бүддьүөккэ сыл аайы биэрэллэрэ. Санкциянан сибээстээн хампаанньа алмааһын аан дойдуга ким да атыыласпат, ол иһин дохуот киллэрбэт, итинтэн сылтаан бүддьүөт мөлтүүр. Дьоҥҥо көмө буолар бырагыраамалар сыыйа-баайы аччаан эрэллэр диэн аһаҕастык этиэххэ наада.
«Өйгидо” түөлбэ олохтооҕо, «Бытантай уоттара” хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ Яна Рожина уһун сыллар устата сатаан быһаарыллыбат боппуруоһу ыйытта: «Өйгидо» түөлбэҕэ хаһан хочуолунай тутулларый? Бу боппуруос турбута 20 тахса сыл буолла. Хас көрсүһүүгэ, мунньахха туруорсабыт да хамсааһын суох. Бу түөлбэҕэ кыһын олорор хайдах ыараханын билбэккит. Саатар биир массыына оттук маһынан көмө оҥоһуллара буоллар. Быйыл биир массыына мас сыаната 25-28 тыһ. солк. буолла. Дьон аҥардас оттук маска үлэлиир курдук. «Күөх эриэйсэ” көппөт, хортуоска киилэтэ 450 солк., уопсайынан хоту сиргэ олоруу ыарахан. Субсидия ааҕыныстыбата коммунальнай өҥөнү толуйар диэн этиллибитэ 10 сыл буолла. Оҕо босуобуйата барыта хабыллан дьон сатаан ити этиллэр субсидияҕа тиксибэт. Онтон хамнас оттор маска тиийбэт. Масчыттар үлэлэрэ эмиэ ыарахан, икки эрэ масчыт баар, түөлбэ олохтоохторо көрдөһүүтүнэн тиэйэллэр. Кинилэргэ барҕа махтал! Оттук мас тиэйбэттэрэ буоллар, бу түөлбэ дьиэлэрэ бары тоҥоллор, дьон сылаас баар сиригэр куораттарга көһөр турукка тиийиэ этибит. Аны хаһан үчүгэйгэ уларыйыы буоларын 20 сыл хайдах күүтэбит?
Виталий Чикаев: Эбээн-Бытантай улууһугар кэлиҥҥи 3-4 сылларга икки нэһилиэккэ хочуолунайдар тутуллан, толору ититэр ситиминэн хааччылыннылар. Саккырыырга хотугу улуустарга биир бастыҥ оҥоһуулаах оскуола тутуллан турар. Быйыл атыы-эргиэн киинэ тутулунна, ол эрэн үп-харчы суоҕунан үлэтэ кэлэр сылга көстө. Элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутулла турар. Дьиҥэ, үчүгэй түгэннэр элбэхтэр.
«Өйгидо” түөлбэҕэ ниэбинэн үлэлиир 7,5 МгБ кыамталаах хочуолунай тутуутун былаанныыбыт. Бу хочуолунай тутуута барыллаан 900 мөл. солк., ону таһынан ниэп ыскылаата, инженернай ситим оҥоруута миллиардынан харчы буолар. Элбэх үп-харчы наада. Судургута суох сорук, ол эрэн оҥоһуллар кыахтаах. Кустуурга туттубут хочуолунай эмиэ чэпчэкитэ суох сыаналаах. Ол эрэн, харчы булан, тутуллан, билигин нэһилиэк олохтоохторо үөрэллэр.
Билигин биһиги федеральнай бүддьүөккэ сигэнэбит. Кустуурга хочуолунай биһиги тэрилтэбит федеральнай бырагырыымаҕа кыттан тутулунна. Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр итинник элбэх харчы суох, өр күүтүө этибит.
Билигин “Өйгидо” түөлбэҕэ хочуолунайы тутууга бастакы сорук – бырайыак оҥоруутугар 35 мөл. солк. үбүлээһини булуу. Ол бырайыагынан федеральнай бырагыраамаҕа кыттан, үбүлээһини ситиһэн, үлэ түһүмэҕинэн ыытыллыаҕа. Икки сыл иһигэр элбэх үлэни ыыттыбыт, онон муҥурданан хаалыа суохпут.
Улуус аҕа баһылыга Иннокентий Стручков уонна Түгэһиир нэһилиэгин баһылыга Сергей Аликов быйыл кыһын оттук мас сыаната үрдээн бу түөлбэ олохтоохторун олоҕор-дьаһаҕар өссө сытыытык билиннэ диэн эттилэр уонна оттук маһынан көмөлөһүү туһунан боппуруоһу көрүөххэйиҥ диэн этии быһыытынан киллэрдилэр.
Сити курдук, норуот дьокутааттарын кытта көрсүһүүгэ сытыы боппуруостар тураннар, олохтоохтор итэҕэллэрин биэрбит дьоннорунаан аһаҕастык кэпсэтэн, баар балаһыанньаны иһиттилэр. 
Көрсүһүү үөрүүлээх түгэнинэн түмүктэннэ. Ол курдук, Виталий Семенович ГУП «ОДьКХ” үлэһиттэригэр тэрилтэ сайдыытыгар, оройуоҥҥа саҥа эбийиэктэр тутуллууларыгар кылааттарын иһин бэлиэтээн туран, бочуоттаах грамотанан хочуолунай оператора Николай Слепцов наҕараадаланна. Онтон саамай үрдүк наҕарааданы — “ГУП ОДьКХ бэтэрээнэ» үрдүк ааты өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин Лев Гороховка туттарыллыбыта дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуолланна.
Маны таһынан дьокутааппыт Виталий Чикачев “Гарпан” этнокултуурунай кииҥҥэ мэлдьи бырааһынньык эйгэлээх буоллун диэн баҕа санаатын этэн туран, дириэктэр Раиса Старостинаҕа баян бэлэҕи туттарбыта өссө биир үтүө түгэн буолла.
Сардаана Копырина