Улуус социальнай—экэнэмиичэскэй сайдыыта — олох уйгутун хааччыйыыга, тупсарыыга, үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуланар. Дьон санаатыгар, туруорсуутугар тирэҕирии, нэһилиэнньэ интэриэһин туруулаһыы, саҕаламмыт үлэни тиһэҕэр тиэрдии– улуус салалтатын сүрүн соруга. 2026 сыл бастакы аҥаарыгар улууспутугар туох, ханнык үлэлэр ыытылыннылар?
Бу туһунан улуу
с Аҕа баһылыгын Иннокентий Стручковы сырдатарыгар көрдөстүбүт.
- 2026 сылга Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура, биһиги улууспутугар Төрүт үгэстэр сыаннастарын сылын аһыллыыта өрө көтөҕүллүүлээхтик ыытылынна. Бу сылга улуус дьокутааттарын кытта ыкса үлэлэһэн былаас утумун, сана сокуоннар олоххо киириилэрин, олох туруктаах буолуутун хааччыйар, бары хайысхалары бигэргэтэн сайыннарар соругу ылыммыппыт. Олохпутун сааһылыыр улуус үбүн-харчытын сүрүн докумуонун сыыппараларын билиһиннэрдэххэ, улуус бүддьүөтэ кэлэр санкцияларынан тууйуу күүһүрбүт кэмигэр, өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин бигэ туруга хамсааһынынан, аныгы кэм тургутуулара төһө да күүһүрбүттэрин 2026 сылга 60 мөлүйүөн солкуобай быһыллыбыта. Улуус бэйэтин нолуоктан уонна нолуога суох дохуотун сууммата 53 мөлүйүөн солкуобай былааннаммытыттан бүгүҥҥү күҥҥэ 28 мөл. солкуобай киирэн турар. Итинэн сиэттэрэн ыам ыйын 15 күнүгэр Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дарханын Уурааҕар олоҕуран муниципальнай үбү – харчыны дьаарыстааһын дьаһалын таһаарбыппыт. Бу дьаһал иитинэн харчы кырыымчыгынан бүддьүөт барылын дьүүллэһиигэ дьокутааттар улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын бырагырааматын ыйыллыбыт болдьохторун, муниципальнай бырагыраамалар үбүнэн хааччыллыыларын, үөрэх ситимигэр ыытыллыахтаах сарбыйыыны чуолкайдаан, билиҥҥи кэмҥэ бастакы уочарат хамнас, ититии, уоппуска ороскуоттарын бигэргэппиттэрэ. Атын ороскуоттар дотация кыччаабытынан хойутаан да буоллар төлөнөн, улахан иэс-куус суох диэххэ сөп.
Тыа хаһаайыстыбата
Ол курдук, биһиги улуус тыа хаһаайыстыбатын улууһа буоларбытынан, сүрүн өйөбүл бу хайысханан барар. Ааспыт сыл от үүнүүтэ мөлтөх буолан, сахабыт ынаҕын иитиитин боппуруоһа олус ыарахан балаһыанньаҕа киирбэккэ, улуус бүддьүөтүттэн биирдиилээн хаһаайыстыбаларыгар 1 туонна окко 2000 солк., ону таһынан 6 мөлүйүөн солкуобай от тиэйиитигэр улуус бүддьүөтүттэн үбүлэннэ. Үлэ-хамнас хаамыыта биир сүрүн хайысхабытыгар МУСП «Ленинскэй»-гэ бу сылга үктэниитигэр табабыт ахсаана эбиллиитигэр былаанын толордо, төрүөх этэҥҥэ. Ыстаадалары холбооһуҥҥа биһиги эдэр салайааччыбыт Мичил Слепцов, уопуттаах дьоммут ыкса үлэлэһэн, ону тэҥэ ыччат дьоммут ыстаадаҕа тахсан үлэлии сылдьаллара хайҕаллаах. Биһиги төрүт дьарыкпытын тус бэйэбит өрө тутан сайыннардахпытына, эдэр ыччаты угуйдахпытына эрэ кыаллара мөккүөрэ суох. Уопсайа бу сылга 800 тыһ. солк. харчынан, бэнсии
н – 7 142 л., сэлээркэ 1400 л. көмө оҥоһулунна.
Адьырҕа кыылы — бөрөнү, эһэни бултааһыҥҥа оҥоһуллубут бэрээдэкпит үлэлиир. Ол курдук, быйыл 42 төбө бултанна, 7600 туонна уматык тиэрдилиннэ.
Үгэскэ кубулуйбут, туруу үлэһит дьоммут бырааһынньыктара — Табаһыттар сүлүөттэрэ үрдүк таһымнаахтык ааста. Ону тэҥэ, аан маҥнайгытын “Иҥэньгидэ төр куҥални бисэп” табаһыт оҕолор сүлүөттэрэ биһиги улууспутугар тэриллэн ыытыллыбыта сөптөөҕүн көрдөрдө. Инникитин, 2028 сылга ыаллыы улуустарбыт өссө тэринэн кэлэн кыттыахтара диэн эрэллээхпит.
Атыы-эргиэн
В.С.Андросова салайааччылаах МУП «Бытантай эргиэн» иһинэн үлэлиир бэкээринэбит минньигэс килиэбинэн улууспут дьонун үөрдэр. Бэкээринэ дьиэтин былырыын туттарбыппыт, быйыл эбии тутуу(пристрой) тутуллан үлэлииргэ усулуобуйа тэрилиннэ. Манны 267 тыһ.солк. көрүллэн ороскуоттанна.
Үөрэҕирии эйгэтэ
Биир сүрүн хайысхабытыгар — үөрэхтээһин эйгэтигэр кэккэ уларыйыылар таҕыстылар. Ол курдук, ыстааты нормативка тэҥнээһин былаанынан 5,7 ыстаат сарбыллыахтаах. Манна быһааран эттэххэ, биир да киһи үлэтэ суох хаалбат, вакансиялар сарбыллаллар. Талааннаах оҕолорбут араас олимпиадаларга, билим кэмпириэнсийэлэригэр уо.д.а. тэрээһиннэргэ барыыларыгар-кэлиилэригэр барыта 1 мөл. 300 тыһ.солк., педагогическэй потенциал өйөбүлүгэр 200 тыһ. солк., улууспутугар кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьар исписэлиистэргэ бырагырааманан 287 584 солк. көрүллэн төлөнөр. Ол иһиттэн үөрэхтээһиҥҥэ- 3, култуура -1, доруобуйа харыстабылыгар — 1. Эти-сиини эрчийии, оҕо спордун өйөбүл бырагыраамматыгар 1 мөл.200 солк көрүллэн, биһиги кэнчээри ыччаттарбыт араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ үгүс ситиһиилэннилэр, улуустарын ааттаттылар. Түгэнинэн туһанан тренердарбытыгар дириҥ махталбын тиэрдэбин. Оскуолабытын бүтэрэр, көхтөөх оҕолорбутугар үгэс быһыытынан харчынан бириэмийэ туттарыллыбыта. Оҕолорбут төрөөбүт сирдэриттэн куорсуннарын анньынан үөрэх араас кыһаларыгар киирэн, талбыт идэлэрин баһылаан дойдуларыгар төннөн улууспут сайдарын туһугар бэриниилээхтик үлэлиэхтэрэ диэн бигэтик эрэнэбин. Быйыл оскуоланы 23, тохсус кылааһы 37 үөрэнээччи бүтэрдилэр. Ол иһигэр икки оҕо үрүҥ көмүс мэтээли ситистилэр. Бэс ыйыгар ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи “Сельская школа@Образовательная марка” педагогическай дьаарбаҥкаҕа “Хаарчаана” уһуйаан үрдүк ситиһиилэннэ. “Иманра: пространство развития ребенка Арктики через природу, язык, традиции и творчество” бырайыак үгүс сэҥээриини, сыанабылы ылан 3 кыайыыны ситистэ. Ол курдук, Н.Н.Романов аатынан виртуальнай түһүмэххэ 1600 үлэттэн Муҥутуур Кыайыылаах буолан, Грант ылбыттара. Ону тэҥэ, “Образовательная марка Арктики”, “Экологическая культура:стратегия воспитания XXI века им. В.В.Федорова” номинацияларга кыайыылары ситистэ. Биир улахан ситиһиинэн бу бырайыактарынан өрөспүүбүлүкэтээҕи инновационнай былаһаакка статуһа иҥэриллибитэ буолар. Түгэнинэн туһанан, “Хаарчаана” уһуйаан кэлэктиибин үрдүк ситиһиилэринэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибин! Маннык ситиһиилэр сыралаах, түмсүүлээх үлэттэн тахсар. Инникитин да, кыайыҥ-хотуҥ, улууспут аатын ааттата туруҥ!
Демография
Хомойуох иһин, кэлиҥҥи сылларга оҕо төрөөһүнэ аҕыйаҕа бэлиэтэммитэ. 2026 сыл бастакы аҥарыгар учуокка туруунан көрдөххө, оҕо-уруу тэнитэр ыал элбээбитэ киһини олус үөрдэр. Сыл түмүгүнээҕи отчуокка үтүө көрдөрүүлэр көстүөхтэрэ диэн эрэнэбит.
Тутуу
Хомойуох иһин “Үтүө дьыала” чэрчитинэн тутуллуохтаах 8 кыбартыыралаах дьиэбит үбүлээһинэ суох буолан тохтоон турар.
Быйылгы сылга “Многофункциональнай култуура киинин” тутуутугар үлэлэһэн саҕалаабыппыт. Бу эбийиэк быйыл сүрүн докумуона бэлэмнэнэн, федеральнай бырайыакка кыттарга өрөспүүбүлүкэ архитектураҕа тэрилтэтин иһинэн үлэ бара турар. Ол курдук, проектно-сметнай докумуонугар уопсайа 590 тыһ. солк. көрүлүннэ, онтон 177 тыһ.солк. төлөннө. Ону таһынан дизайн-бырайыак оҥоруута саҕаланна – МФКЦ тутуллар сирин благоустройствотын, дьон-сэргэ сынньанар сирдээх, оҕо-ыччат түмсэр сирдээх буолуохтаах. Ити бырайыак оҥоһуллуутугар 165 тыһ солк. төлөннө. Биир үөрүүлээх тутуубут хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагыраама чэрчитинэн 10-нуу кыбартыыралаах икки дьиэ тутуутун ИП Степанов саҕалаан дьон сүргэтин көтөхтө. Сыл бүтүүтэ быраагыраамаҕа киирбит дьоммут саҥа дьиэлэрин күлүүстэрин тутуохтара. Онтон эрдэтинэ тутулла испит Строителей 9/1 дьиэбит дьылҕата билигин да быһаарылла илик. Тутууну ылсыбыт бэдэрээччик анал дьайыыга баран олохтон туораабыт. Онон иэс-куус боппуруоһа билигин халлааҥҥа ыйанан турар, диэн этиэххэ сөп. Бу дьиэ тутуутун боппуруоһа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталастыбатын тус кытаанах хонтуруолугар турар. Быһаарыыга араас ньымалар көрүллэллэр.
Култуура
Култуураны өйүүр тус сыаллаах бырагыраама чэрчитинэн уопсайа 600 тыһ. солк көрүллүбүтэ. Бырагыраама чэрчитинэн ылыныллыбыт тэрээһиннэргэ кыттыы үрдүк таһымнаахтык ааһар, эдэр талааннаах оҕолорбутугар көмө ананар. Бу эйгэҕэ кэккэ ситиһиилэр үгүстэрэ үөрдэр.
Ирдэбиллэр
2023 сылтан транспортнай прокуратура ирдэбилинэн сыбаалка сирэ 6-c подзонаҕа киирэринэн, орнитологическай чинчийии үлэтэ ыытыллыбакка турбута. Быйыл үбүлээһин тыыран, уопсайа 1 мөл. 143 тыһ.985 солк. көрөммүт чинчийии ыыттарбыппыт. Ол түмүгүнэн көтөр аал сырыытыгар мэһэй үөскээбэтин туһунан туоһу чинчийии ааҕын туттубут.
Анал дьайыы
Анал дьайыы кыттыылаахтарын, кинилэр дьиэ-кэргэттэрин өйүүр биһиги ытык иэспит. Ол курдук, быйыл коммунальнай өҥө төлөбүрүгэр көмө, эчэйии ылбыттарга, уоппускаҕа кэлэн барбыт уолаттарбытыгар көмө уопсайа 2 мөл.262 тыһ.376 солк. оҥоһулунна.
Төһө да харчы кырыымчыгын иһин, туруоруммут былааннарбытын ситиһэр сыаллаахпыт. Нэһилиэнньэ туруорсар боппуруостарын быһаарыыга бары күүһү ууран туран үлэлиэхпит.
Киһи төрөөбүт дойдутун кытта силлибэт силистээх, быстыбат ситимнээх буоллаҕына, кини сайдарын туһугар кыһаллар, үлэлиир, айар-тутар буоллаҕына, баараҕай мас силигилии-чэлгийэ үүнэн тахсарын кэриэтэ, үүнэр, сайдар, чэчириир. Бу санаанан салайтаран иннибит диэки бары бииргэ буолуоҕуҥ! Өрөспүүбүлүкэбит, төрөөбүт улууспут аатын үрдүктүк тутан, чөл уонна туруктаах суолу тутуһан, үлэҕэ-хамнаска түмсүүлээх, үөрэххэ-билиигэ тардыһыылаах буолуоҕуҥ!
Яна РОЖИНА