Биригээдэ кытыы нэһилиэктэр олохтоохторун миэстэтигэр тиийэн көрдүлэр, нэһилиэнньэ махтала баһаам. Улуус киинигэр сарсыардаттан бүтэһик киһиэхэ диэри биригээдэ тохтоло суох үлэлээтэ. Уустук суоллаах-иистээх хоту сиргэ маннык биригээдэ кэлэн, миэстэтигэр олохтоохтор доруобуйаларын туругун чинчийэллэрэ табыгастааҕын, сүрдээх туһалааҕын көрдөрүнэ сылдьар дьон бэлиэтээтилэр, түгэнинэн туһанан, бу бырайыак иһин өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар махталларын биллэрдилэр.
Биригээдэ салайааччыта, лор – быраас Снежана Сидорованы кытта кэпсэттибит.
— Биһиги манна үс нэһилиэккэ сылдьан, барыта 500 – чэ кэриҥэ дьон доруобуйатын туругун көрдүбүт – иһиттибит. Бу ааспыт көрүүттэн икки төгүл элбэх. Манна ордук саахар ыарыыта элбэх эбит, диэн бэлиэтээтибит. Маны тэҥэ, щитовиднай железаларыгар узеллардаах ыарыһахтар булулуннулар. Искэн ыарыылар сэрэйилиннилэр, Дьокуускайдааҕы онкологическай диспансер бырааһа салҕыы кинилэри куоракка баран көрдөрүннэллэригэр анаата. Биллэн турар, сиһилии чинчийии чопчу биллэриэҕэ. Хоту сир буолан, тыйыс усулуобуйаҕа үлэлиир, олорор дьон кулгаахтарын тоҥороллоро элбэх буолан, үлүйүүттэн базально-клеточный рак диэн ыарыыга кубулуйар. Маннык түбэлтэлэр эмиэ бэлиэтэннилэр. Суол – иис, айан ороскуота ыараханыттан киин куоракка көрдөрө барбакка хааллаллар эбит. Бу дьону хайаан да баран көрдөрөллөрүгэр, сөптөөх мэдисиинскэй көмөнү ылалларыгар сүбэлээтибит.
Маны тэҥэ, сүрэхтэригэр кэһиилээхтэр эмиэ бааллар. Харах биэлсэрэ, бэйэҕит кыыскыт Сахаяна Егоровна кыһаллан үлэлиир диэн бэлиэтиир тоҕоостоох. Миэстэтигэр ыарыһахтарын учуот ыытан, эмтээн, эмтэринэн хааччыллыыларын хонтуруоллаһан, куоракка баран эмтэнэллэрин ситиһэн, кэтээн үлэтин сүрдээх үчүгэйдик, тэрээһиннээхтик ыытар. Биһиги окулистпытыгар бастакы күнтэн көмөлөһөн, ыарыһахтарын ыҥыртаан көрдөттөрдө. Кустуурга, Дьарҕаалаахха биһигини олус үчүгэйдик көрүстүлэр, түгэнинэн туһанан махталбытын биллэрэбит. Олохтоохторго туһаайан этиэм этэ, өскөтүн салҕыы көрдөрөргө, эмтэнэргэ анабыл ылбыт дьон кытаатан быһа гыммакка, доруобуйаҕыт туругун кэтэниҥ, анаммыт эмтэниини ааһыҥ диэн. Олохтоох исписэлиистэри кытта эмпкитин сакаастаан ылынаргытыгар ситимнээхтик үлэлэһэргит наадалаах. Тус бэйэм хас даҕаны хоту улууска мобильнай биригээдэ састаабыгар киирэн үлэлээбитим, тэҥнээн көрдөхпүнэ манна нэһилиэнньэ доруобуйатыгар кыһаллар, киин балыыһа сөптөөх үлэни ыыталлара көстөр. Аҕыйах ахсааннаах норуоттарга, эмпкэ чэпчэтиилэр, хааччыллыы көрүллэр. Оччотугар биһиги кэннибиттэн кэлэр биригээдэҕэ көрдөрүнэргитигэр эмтэнии хаамыыта чопчу көстүөҕэ. Биһиги сүрүн сорукпут диэн, сөптөөх эмтэнии ананан, дьон доруобуйата тупсан үлэбит үтүө түмүктээх буолара.
Биригээдэ састаабыгар икки УЗИ исписэлиистэрэ киирэллэр. Кинилэргэ халыҥ уочарат, ордук кэрэ аҥардар абыранныбыт, наадабытын ситистибит диэн көрдөрө кэлбиттэр санааларын үллэһиннилэр. Узи быраас Анисия Антонова, хат дьахталларга скрининг чинчийиини ыытта. «Скрининг чинчийии диэн, хат дьахталларга булгуччулаах көрдөрүү буолар. Бу чинчийиини дьахтар хат сылдьар кэмигэр иккитэ ааһыахтаах, 12-14 уонна 19-21 нэдиэлэлэригэр. Бу чинчийиигэ төрүөхтээх оҕо патологията, туох эмэ кэһиллиилээҕэ көстөр, ол иһин булгуччулаах.» Санатан эттэххэ, булгуччулаах чинчийиини ааһаары хат дьахталлар иккитэ Дьокуускайга айанныылларыгар күһэллэллэр, манна айан ороскуота толуйуллубат. Онон, сүрдээх наадалаах, туһалаах чинчийии миэстэтигэр оҥоһуллубута олуһун хайҕаллаах.
2025 сылтан мобильнай быраастар биригээдэлэрэ Саха сирин арктическай оройуоннарыгар эрэ буолбакка, атын уустук суоллаах уонна ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарыгар эмиэ сылдьан саҕалаатылар. Сыл саҕаланыыта Ил Дархан быһа биэриитин кэмигэр ыйытык киирбитигэр, “Маннык көһө сылдьар мобильнай быраастар федеральнай үнүстүүттэртэн бастыҥ исписэлиистэр кыттыылаах эмиэ оҥоһуллуохтара», — диэн Айсен Николаев хоруйдаабыта. Норуот доруобуйатын туһугар болҕомто туһаайыллара сүрдээх мындыр толкуй, диэн бэлиэтиир тоҕоостоох.
Яна Рожина.