Мин уруккута Саккырыыр оройуонугар 1962 с. муус устар ый бүтүүтүгэр, Дьокуускайдааҕы культура училищетын бүтэрэн, үлэлии тиийбитим. Бастаан Саккырыыр кулуубугар художественнай салайааччынан үлэлээбитим кэннэ, Кустуур саҥа кулуубугар сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.
Манна үлэлиирбэр библиотекарынан үлэлии сылдьар Шарина Раиса Ивановна настаабынньыктаабыта. Сүрдээх үлэһит, дьону-сэргэни билэр, ким туохха сыһыаннааҕын ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан улаханнык көмөлөспүтэ. Наһаа үчүгэйдик үлэлээбиппит, дьону бэйэбитигэр тардыбыппыт.
Раиса Ивановна сүрдээх талааннаах хомусчут, пьесаҕа оонньуур, норуот ырыаларын табан ыллыыр, айар дьоҕурдаах киһи буолан олус тапсан үлэлээбиппит.
Мин үлэбин түннүк тааһын быһыытынан саҕалаабытым. Харса суохпар таас бөҕөтүн буортулаабытым кэннэ Аммосов Гаврил Иванович ситэрбитэ. Кулуубум буочука оһоҕо аанньа сылыппат буолан, остуолу оһох таһыгар тардан, ол үрдүгэр олорон, киэһэ үөрэтиэхтээх ырыабын баяҥҥа таһааран бэлэмниирим. Ыытар үлэбитигэр дуоһунаһыттан тутулуга суох бары кытталлара. Ол курдук, учуутал идэлээх, оччолорго почта начаалынньыгынан үлэлии олорор Слепцов Иннокентий Николаевич, биригэдьиир Стручков Егор Дмитриевич, бөһүөлэк ыччата, учууталлар, кырдьаҕастар бары наһаа көхтөөх этилэр. Киэһэ аайы бары кулуупка саамай мустар, үҥкүү-битии, концертка бэлэмнэнии бөҕө буолара. Оччолорго саамай мустар, кэпсэтэр, аралдьыйар сирбит кулууп буолара. Манна киинэ көрөрбүт, ырытыһарбыт.
Саамай көхтөөх, талааннаах кыттааччыларым: бииргэ төрөөбүттэр Дуня, Василий Колесовтар, Таня Горохова, бииргэ төрөөбүттэр Вера, Мария, Мотя Никитиналар, Люция Захарова (Аммосова), дьүөгэлиилэр Валя Другина (Стручкова), Валя Шадрина (Михайлова), Елена Стручкова, Василий Старостин, Петр Степанов, кэргэнниилэр Семен, Федора Гороховтар, игирэ уолаттар Афоня, Вася Колесовтар, кэргэнниилэр Христина, Василий Сыроватскайдар уо.д.а. этилэр. Хорга турар-турбат бары кыттара. Дьон бөһүөлэк чиэһэ диэн көхтөөхтүк кытталлара. Улахан пьесаны — «Күөх Көппөнү» туруорбуппут. Манна сүрүн оруолларга И.Н. Слепцов, Е.Д. Стручков оонньообуттара. Оруолга киирэригэр сүрдээх артистичнай дьон этилэр. Атын кыра сценкалар, пьесалар элбэхтик оонньонооччулар. Маны барытын Раиса Ивановна туруорааччы. Раиса Ивановна биһикки туох да үлэттэн чаҕыйбат этибит. Ол курдук, сыл бүтүүтэ сэбиэт бүддьүөтүгэр харчы ордубутугар бэрэссэдээтэл Аммосов Илья Егорович кулууп, оҕо саадын туһатыгар диэн биэрбитэ.
Мин Баатаҕайга көтөн тиийэн, ол харчынан кулууппар 100 киһи олорор ыскамыайкатын, оҕо саадыгар оҕо велосипедтарын, таҥас сакаастаабытым. Дьэ онно баара, туруорсуу, сүүрүү-көтүү үлэтэ. Саҥа кулууп, саҥа ыскамыйа, саҥа штора. Оо дьэ, ыччатым, дьонум-сэргэм үөрүүлэрэ муҥура суоҕа, мин да сүргэбин олус көтөхпүтэ. Хоту, ыраах сытар сиргэ таһаҕас тиэйтэриитэ олус уустугун онно билбитим.
Мин үлэлиир кэммэр художественнай самодеятельноска, спортка да Кустуурдар 1, 2 миэстэттэн олох түспэт этибит. Көстүүмнэрбитин кыттааччылар бэйэбит тиктэрбит. Таҥас-сап ороскуотугар олохтоох сэбиэппит улаханнык көмөлөһөрө. Дьонум-сэргэм туһунан кэпсээтэххэ маннык: бэрээдэк олус үчүгэй, бэйэ-бэйэни өйөнсүү, аймахтаһыы олус күүстээҕэ, истиҥэ. Бастакы үлэлиир сылбар Раиса Ивановна дьонун кытта олорбуппут. Кини Кустуурдарга, Старостин Петр Гаврильевичтаахха кийиит этэ. Улахан уолларын Мииччэ кэргэнэ буолан бииргэ олороллоро. Эбээлээх эһээбит олус үчүгэй дьон этилэр. Эбээбит Елена Константиновна, арааһа, сүүһүгэр чугаһаан баран өлбүтэ. Кэлин бара сылдьан харалла сытар сиригэр сылдьыбытым. Кэргэнэ Петр Гаврильевич аҕыйах саҥалаах, сымнаҕас майгылаах, дьээбэтэ киирдэҕинэ сүрдээх дьээбэлээх кырдьаҕас этэ. Кини сааһын тухары бултаабыт. Иккиэн бэйэ-бэйэлэригэр олус дьүөрэлэһэр дьон этэ, барахсаттар. Уоллара Митя, кийииттэрэ Рая эмиэ бэйэлэрин курдук сытыары-сымнаҕастара. Бөһүөлэгим дьоно-сэргэтэ, ыччата да олус элэккэй, сайаҕас, кэлии дьонҥо аһара убаастабыллаахтык сыһыаннаһаллара. Иирсээн, кыыһырсыы диэн олох суоҕа. Иккис сылбар 1 кылааска үөрэнэр балтыбын илдьэ кэлбитим. Бэйэбит туспа, уруккута оҕо саадын дьиэтигэр, биир хоско олорбуппут. Бу дьиэ уопсай дьиэ буолан турар этэ. Тимир оһохтоох, тымныы да тымныы дьиэ этэ. Биһиги дьолбутугар, истиэнэ нөҥүө Мэҥэ-Хаҥаластан киномеханигынан үлэлии кэлбит уол Антон Баишев олороро. Маспытын кини хайытан, кыстаан абырыыра, буочука оһохпут аана кини диэки буолан эмиэ кини отторо. Антон сотору Аммосовтарга мааны күтүөт буолбута. Биригэдьиир Егор Дмитриевич куулунан балык бэрсэрэ. Өйдөөбөппүн даҕаны, хоспор хантан эрэ эт, балык баар буолбут буолааччы. Ырыаһыт Семенова Дуням эдьиийэ Слепцова Татьяна Николаевна тоҥорбун көрөн тыс этэрбэс тигэн кэтэрпитэ. Татьяна оччолорго кулуупка остуорастыыра. Билиҥҥи курдук музыка, караоке суоҕа. Ол да буоллар кулуупка ыччаттардыын түүнү быһа оонньоон күнү атаарарбыт. Онно лидербыт Колесова Дуня буолара. Кини кэпсээнэ, күлүүтэ-көтүүтэ бүппэтэ. Онтон бүтэһик хаалбыттар Баишева Шураҕа тахсан эт соркуойдаан сиирбит. Оччолорго маҕаһыыҥҥа арыгы арааһа толору турааччы да, арыгыны иһэр туһунан өйбүтүгэр да оҕустарааччыбыт суоҕа. Чэйдии-чэйдии, кэпсэтэ-кэпсэтэ олорон баран тарҕаһааччыбыт. Айылҕаҕа да элбэхтик тахсарбыт. Олус да эриэккэс дойдуга, үтүө да дьону кытта эдэр сааһым ааспыт эбит. Ити курдук, тапталлаах Кустуурбар мунньан-тараан 4 сыл үлэлээбитим. Ол быыһыгар, Баатаҕайга культура отделын сэбиэдиссэйэ Егор Егорович Сибиряков ыҥыран, отдел инспекторынан 3 ый үлэлээн баран сирэн, төттөрү Кустуурбар кэлбитим. Биир сайын, Саккырыырга үлэлии сылдьан, Дьарҕаалаах диэки Биллээх диэн сиргэ окко ыыппыттара. Уһун сайыны быһа 43 размердаах саппыкынан баран сайылаатым. Ол да саппыкыбын, оттуур таҥаспын Юмшановтар хааччыйбыттарыгар күн бүгүҥҥүгэ диэри махтанабын. Ол сайын оҥоойук, бырдах умнубат гына сиэбитэ. Оттуур сайыммар Ленин орденнаах булчуту, Стручков Тимофей Алексеевиһы кытта билсибит дьоллоохпун. Биригээдэ дьонугар хаста да балык аҕалан сиэппитэ.
Саккырыыр салайар аппаратын уонна культура үлэһиттэрин көҕүлээһиннэринэн бөһүөлэк иһин-таһын ыраастааһыҥҥа улахан субуотунньугу тэрийбиппит. 2 күн түргэн түргэнник хомуйан, хатыламмат дуоһуйууну, астыныыны, өрө көтөҕүллүүнү ылбыппыт. Аны биир ыйга «Кыһыл чуумнары» кытта 7 №-дээх ыстаадаҕа киэҥ бырагыраамалаах тахсыы буолла. Бу сырыым олохпор эмиэ умнуллубат кэрэ өйдөбүл буолар. Кэнсиэртээх, лекциялаах, киинэлээх, аптекалаах култуурунай-маассабай тахсыы этэ.
Үөрэҕи бүтэрээт, эдэр сааспар үлэлээбит дьоммор күүлэйдии тиийдэхпинэ истиҥник көрсөллөрө сүргэбин көтөҕөр. Кинилэр эйэҕэс мичээрдээх атаараллара үйэбин уһатар, олохпун арыаллыыр. Дьоллоох буолуҥ бар дьонум!
Клара Николаевна Ушницкая, СР үөрэҕириитин туйгуна, СР культуратын туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Эбээн-Бытантай улууһун бочуоттаах олохтооҕо
(Ахтыы Клара Алексеевна Горохова «Аллараа Бытанай нэһилиэгэ» кинигэтиттэн киирдэ)