Саха биллиилээх поэта, СӨ ускуустубатын үтүөлээх деятелэ, Саха Комсомолун бириэмийэтин уонна “Северная звезда” литературнай бириэмийэ лауреата Иван Михайлович Гоголев-Кындыл 1999 сс. «Бичик” национальнай кинигэ издательствотыгар тахсыбыт “Үһүс харах” диэн кинигэтигэр Кыраһа диэн саха кыыһын дьикти дьылҕата, кини үс үйэ олорбут үс олоҕо ойууланар.
Мин бу суруйаары олорор кэпсээммин хайдах суруйуохпун, дьоҥҥо тиийэр-итэҕэтэр гына хайдах кэпсиэхпин үгүс сыллар тухары толкуйдаан, элбэхтик саараан баран дьэ бу суруйарга ылыстым.
Бу кэпсээн Иван Гоголев-Кындыл “Уһус харах“ диэн философскай роман – поэматыгар ханан да майгыннаабат эрээри, баҕар Иван Гоголев саха былыргы номохторугар дэҥ эмит иһиллэн ааһар “үһүс харахтаах” дьон туһунан истибит биитэр билэр буолан суруйбута буолаарай диэн санааттан маннык дьоннор диэн олоххо баалларын илэ харахпынан көрбүт киһи быһыытынан бу дьиктини дьон-сэргэ билиитигэр тиэрдэргэ сананным.
Саха былыргы дьоно олус сэмэйдэр: уһулуччу дьоҕурдаах, талааннаах, таайыллыбатах уратылаах да буоллахтарына мээнэ кэпсэммэккэ, биллэ-көстөр сатаабакка бэйэлэрин дууһаларын ис кистэлэҥэ оҥостон, саастарын тухары санааларыгар саһыара сылдьан бэйэлэрин кытта анараа дойдуга илдьэ бараахтыыллара. Ол иһин уһулуччу дьоҕурдаах, айылҕаттан ураты айдарыылаах дьон туһунан үһү-тамах курдук эрэ номохтор норуокка уос кэпсээнэ буолан хаалаллар.
Мин төрөппуттэрим лаппа саастаах дьон буолан, кинилэр доҕотторо-табаарыстара бэйэлэрин тэҥнээхтэрэ, үгүс былыргы кэпсээннэри-номохтору, үһүйээннэри кэпсэтээччилэр.
Соҕотох оҕо буолан сааранарым-сэргиирим ол кинилэр кэпсээннэрэ буолара. «Үһүс харахтаах дьон” норуокка дэҥ эмит төрөөн-ууһаан көстөн ааһарын туһунан онно истэн ааспыттааҕым, ол иһин оҕотук өйбөр хаһан да умнуллубаттыы иҥэн хаалбыт. Кэлин элбэх араас айымньыларга да ол туһунан аахпатаҕым, дьон да кэпсиирин истибэтэҕим. Ити кистэлэҥи арай 1997-1998 сс. быһыылаах этэ, дьэ билбитим…
Мин дойдубар сүрдээх сайаҕас, эйэҕэс, сэргэх сэһээннээх, бүппэт кэпсээннээх, мэлдьи сылаас чэйдээх, олус таптыыр – сөбүлүүр кырдьаҕас эбээлэрдээх этим. Урукку кэмнэрдээҕи кырдьаҕастар бары да оннук үтүө дьоннор этилэр. Ол эбээлэрим барахсаттар дьылҕа хаан ыйааҕынан сыл – хонук аастаҕын аайы аҕыйаан, кэккэлэрэ чарааһаан испитэ.
Онтон соҕотох биир эбээм хаалбыта, кини дьиэтигэр соҕотоҕун олороро, мэлдьи иистэнэрэ. Кини элбэх кэпсээнин истээри үлэм быыһыгар дэҥ – дэҥ киһиэхэ ыалдьытыыр, сылдьар этим. Кырдьаҕас киһи сиэринэн ис дууһатыттан сырдыы, үөрэ көрсөөччү, истиҥник кэпсэтээччи.
Арай биир сайын, мин оҕолорбун кытта сайыҥҥы дьиэбэр, сайылыы олордохпуна, ити 1997 – 98 сс. быһылаах этэ, эмискэ эбэм киирэн кэлбитэ, ол иннинэ кини хаһан да ыалга сылдьааччыта суох. Мин эбээбэр чэй кутан чэйдэппитим, мэлдьи буоларын курдук күө – дьаа былыргыны – аныгыны кэпсэтэ – кэпсэтэ чэйдээбиппит.
Онтон мин хайдах эрэ эмискэ, тэһэ астарбыт курдук: “эбээ, урут мин оҕо сылдьан кырдьаҕастар “үс харахтаах дьон” баар буолалларын туһунан кэпсэтэллэрин истэр уонна оннук дьону көрүөхпүн – көрсүөхпүн баҕарар этим. Эн оннук кэпсээни биирдэ эмит истэр этиҥ дуо?” – диэн соһуччу ыйыппытым. Онуоха эбэм мин диэки хайдах эрэ соһуйбут курдук көрө түспүтэ уонна тугу эрэ толкуйдуурдуу, чочумча олоро түһэн баран хайдах эрэ “ким эрэ истиэ” диэбиттии сибигинэйэ былаан оргууйдук “Миэхэ оннук баар ээ” – диэбитэ.
Мин маҥнай истибиппин итэҕэйбэккэ, оннугу истиэм эрэ дии санаабакка олорбут буолан соһуйбутум, миигин дьээбэлиир дуу, хайдах дуу – дии санаан сирэйин-хараҕын одуулаабытым.
Онуохха эбэм миэхэ көхсүнэн буолбута уонна төбөтүттэн сайыҥҥы чараас былаатын устан баран эппитэ: “Баттахтын аргыый арыйан көр эрэ…» От ыйын куйааһа буолан эбэм барахсан дэлби тириппит, чараас, убаҕас баттаҕа сүүһүгэр, төбөтүгэр сыстыбыт этэ.
«Эбэм тугу көрдөрөөрү гыннаҕай?” — диэн бэрткэ саарыы – саарыы баттаҕын аргыыйдык биир-биир арыйан көрбүтүм уонна көрбүппүттэн соһуйан-куттанан хаһыытыы сыһан баран туттуммутум.
Миигин уун – утары олох чыпчылыйбакка, хап-хара, үрүҥэ суох, суос-соҕотох харах көрөн аҕай олороро. Мин көрбүппүттэн соһуйан – куттанан хаалан, эбэм кэтэҕин баттаҕынан түргэн үлүгэрдик сабан кэбиспитим. Уҥуоҕум – сүһүөҕүм бүүс-бүтүннүү халыр босхо барбытын биллэримээри, саҥата суох олорбутум.
Онон, ол түгэҥҥэ, эбэбиттэн бэрт элбэҕи ыйытыахтаахпын ыйыппакка, үйэлэргэ уос номоҕор сылдьыбыт кистэлэҥ ис дьиҥин билбэккэ хаалбытым.
Эбэм ол сырыытыгар хайдах эрэ санаата түспүт курдук этэ, ол кэннитэн кини уһаабатаҕа, сотору өбүгэлэрин сиригэр айаннаабыта…
Кини улаханнык ыалдьыбытын билэн анаан-минээн миигин кытта бүтэһигин быраһаайдаһан уонна дьикти кистэлэҥин миэхэ эрэ арыйан – көрдөрөн барбытын өйдөөбүтүм.
Кэлин дьонтон ыйыталаһан көрбүтүм да эбэм барахсан бу айылҕаттан бэриллибит дьикти кистэлэҥин уонна ону кытта сибээстээх ураты дьоҕурун кимиэхэ да, бэл чугас дьонугар да көрдөрбөтөх.
Арай мин бу кэлэн барар олоххо «үһүс харах» дьоҥҥо чахчы баарын илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим.
Аны иккиһин эмиэ маныаха майгынныыр биир дьиктини көрөн турардаахпын.
Эмиэ биһиги бөһүөлэкпитигэр ырыаһыт бастыҥа, тойуктаах туйгуна, айылҕаттан талба талааннаах, бэрт элбэх кэпсээннээх, күлбүт-салбыт биир эмиэ бэрт үтүө эмээхсин баара. Мин кинини кытта үгүстүк да алтыспатарбыт да кэнсиэрдэргэ, испиктээкиллэргэ эҥин бииргэ кыттааччыбыт.
Уулуссаҕа көрүстэхпитинэ дорооболоһон, арааһы кэпсэтэн ааһааччыбыт.
Биирдэ, эмиэ сайын, ол эбээлиин арай уулуссаҕа утарыта көрсө түстүбүт, мин эмиэ били бэрткэ интэриэһиргиир-ыалдьар боппуруоспун бу сырыыга аны киниттэн токоолостум: «Бээ-эрэ, мин биир боппуруоһу эйиигиттэн олус ыйытыахпын баҕарабын…» — диэн баран эмиэ “үһүс харах” туһунан ыйыталастым.
«Истэрин истээччибин да биирдэ да оннугу көрбөтөҕүм, дьоҥҥо араас буолар диэччилэр, оттон миэхэ бу 30-ча сыллааҕыта маннык баар буолан хаалбыта» — диэн баран сайыҥҥы чараас былааччыйатын кылгас сиэҕин өрө тардан көрдөрбүтэ.
Онно көрдөхпүнэ уҥа илиитин куҥ этигэр төп – төгүрүк харах курдук дьэп – дьэҥкир уу олороро. Тарбахпынан сэрэнэн баттыалаан көрбүтүм, хайдах эрэ хараҕы таарыйар курдук сымнаҕас уонна бөкүнүк этэ.
Арай харахтан уратыта диэн иччитэ (харата) суох этэ, харах курдук тыраадыспыт тымырдардаах этэ. Бу хайдах эрэ саҥа харах тахсан иһэн ситэ сайдыбатах курдуга.
Мин «ити ыалдьар дуо?» — диэн ыйытыыбар эмээхсин: “Суох, олох ыалдьыбат уонна олох мэһэйдээбэт, улааппат, биир кэм сылдьыбыта 30-ча сыл буолла” – диэбитэ.
Ол кэнниттэн кинини кытта ону-маны кэпсэтэ түһэн баран тарҕаспыппыт.
Бу эмээхситтэр иккиэн Бытантай сахаларыттан төрүттээхтэр. Бу кэрэ сиргэ араас кэмнэргэ ураты дьоҕурдаах, айылҕаттан айдарыылаах дьон төрөөн-үөскээн ааспыттарын туһунан кэпсээн-үһүйээн элбэх.
Манан кэпсээммин түмүктүүбүн. Бар дьонум олоҕу-дьону таптааҥ, бу орто дойдуга баар хас биирдии киһи туох эрэ уратылааҕын, ардыгар арыллыбатах-таайыллыбатах таабырыннаах буоларын өйдөөҥ!
Светлана Горохова — Харысхаана